Fatmir Terziu: Materia e gjallë dhe poetika e Sadik Bejkos
Një lexim ekokritik dhe ontologjik në dritën e konceptit të Jane Bennett
Hyrje
Në zhvillimet bashkëkohore të teorisë letrare, ekokritika ka kaluar prej një studimi të natyrës si sfond poetik drejt një konceptimi të natyrës si subjekt aktiv i krijimit të kuptimit. Një nga konceptet më ndikues në këtë drejtim është ai i “Vibrant Matter” (“Materia e Gjallë”), i zhvilluar nga Jane Bennett në veprën e saj “Vibrant Matter: A Political Ecology of Things” (2010). Bennett argumenton se materia nuk është pasive. Sendet, objektet, elementet natyrore dhe materialet zotërojnë një formë veprimi (“thing-power”), një aftësi për të ndikuar në marrëdhëniet njerëzore dhe në proceset historike. Lexuar nga kjo perspektivë, poezia e Sadik Bejkos paraqitet si një nga shembujt më të rëndësishëm të poezisë shqiptare ku materia nuk shërben si dekor emocional, por si qenie aktive që prodhon kujtesë, identitet dhe histori. Në universin poetik të Bejkos, guri, lumi, zjarri, bari, brigjet, toka, shiu, druri, hiri, rrënjët dhe madje edhe heshtja nuk janë metafora të zakonshme. Ato marrin status ontologjik. Janë qenie që ndërveprojnë me njeriun.
Materia si subjekt poetik
Jane Bennett shkruan se sendet nuk janë objekte të vdekura. Ato kanë aftësi të veprojnë, të rezistojnë dhe të prodhojnë efekte. Kjo është pikërisht ajo që ndodh në poezinë e Sadik Bejkos. Në poezinë “Brigje dhe brezni”, brigjet nuk përfaqësojnë thjesht hapësirën gjeografike. Ato janë ruajtëset e kohës, “pleqtë ishin të përjetshëm si brigjet”. Krahasimi nuk është dekorativ. Ai krijon një ekuivalencë ontologjike. Pleqtë dhe brigjet bëhen dy forma të së njëjtës materie historike. Brigjet nuk qëndrojnë. Ato mbajnë kujtesën. Ruajnë zërat. Ruajnë rrëfimet. Madje ndërhyjnë në edukimin e fëmijës. Në këtë pikë, brigjet kanë “agency”, atë që Bennett e quan “thing-power”.
Lumi si organizëm i vetëdijshëm
Një nga tekstet më interesante për teorinë e Bennett është poezia “Lumi”. Në traditën romantike lumi zakonisht simbolizon jetën. Tek Bejko kjo simbolikë kapërcehet. Lumi është organizëm.
Ai zgjedh. Ai dëshiron. Ai kujton. Ai mban marrëdhënie me qytetin. Poeti shkruan: “lumi duhet t’i dojë shumë këto drita”. Ky varg është thelbësor. Folja duhet t’i dojë ia njeh lumit një aftësi emocionale. Nuk kemi antropomorfizim sentimental. Përkundrazi. Poeti pranon se lumi zotëron një logjikë të vetën. Më tej: “në mishin e tij është deti”. Këtu materiali nuk është më element fizik. Ai ka biologji. Ka trup. Ka mish. Ka kujtesë. Ka destinacion. Në filozofinë e Bennett kjo quhet materialitet aktiv.
Zjarri si qenie kulturore
Në poezinë “Kënga e fundit për zjarrin” zjarri nuk është burim nxehtësie. Ai është personazh. Ai flet. Ai këndon. Ai ruan historinë. Madje poeti pyet:
Mos vallë qe zëri i ndonjë gjyshi të urtë
që digjej bashkë me zjarrin.
Ky është një moment i jashtëzakonshëm. Materia nuk përfaqëson njeriun. Materia bëhet vazhdimi i njeriut. Zjarri trashëgon kujtesën. Hiri ruan zërat. Prushi fsheh historinë. Në terminologjinë e Bennett kemi një rrjet material ku njerëzit dhe objektet nuk dallohen më prerazi.
Gurët si arkiv biologjik
Poezia “Gurët” është ndoshta shembulli më i plotë i materies së gjallë. Në të gjithë tekstin guri nuk është mineral. Ai është arkiv. Ai është trup. Ai është histori. Ai është kujtesë. Poeti shkruan: toka ime rrënjon gurët. Folja “rrënjon” zakonisht lidhet me bimët. Por këtu gurët marrin cilësi organike. Më tej: Kohërat gdhendën gurë në fytyrat e atjeshme. Guri kalon nga peizazhi në fiziologji. Nga natyra në antropologji. Nga gjeologjia në histori. Ky është pikërisht transformimi që Bennett e quan “material agency”. Materia prodhon identitet.
Bari si politikë e jetës
Në poemën “Mugullimi i barit të ri” bari është ndoshta figura më e afërt me ekologjinë politike të Bennett. Poeti shkruan:
“bari ka mbirë mbi shputa,
mbi thembra,
mbi shpatulla“.
Bari nuk mbin vetëm në tokë. Ai mbin mbi trupin njerëzor. Kjo krijon një ontologji të përbashkët. Njeriu dhe toka nuk janë dy kategori. Janë një organizëm. Kulmi vjen në vargun: „ura e barit përhidhet nga zemra në zemër“. Materia nuk lidh vetëm tokën. Lidh njerëzit. Pra materia është aktore sociale.
Toka si qenie prodhuese
Në poezinë “Jeta ime ka dalë nga toka”, toka nuk është burim ekonomik. Ajo lind jetën. Ajo ushqen. Ajo tërheq. Madje poeti shkruan: me siguri – toka, toka! Përsëritja e emrit nuk ka funksion retorik. Është njohje e sovranitetit të materies. Njeriu nuk është zot i tokës. Është produkt i saj.
Sendet e zakonshme si qendra emocionale
Një nga tiparet më moderne të poetikës së Bejkos është mënyra se si sendet më të vogla marrin peshë ekzistenciale. Në poezinë “Nuk mund të fle” kemi:
· një gur i pavënë,
· një kopsë,
· një kokërr rëre,
· një urë,
· një fjalë.
Asnjë prej tyre nuk është metaforë. Secili ndryshon rendin moral të botës. Një gur i pavendosur mjafton që poeti të mos flejë. Një kopsë e pazbërthyer bëhet krizë ekzistence. Një fjalë e pathënë pengon pajtimin. Kjo është pikërisht filozofia e Bennett: Objektet nuk janë neutrale. Ato marrin pjesë në etikën e jetës.
Poetika e marrëdhënies
Një element që e afron Bejkon me teorinë e Bennett është fakti se asnjë send nuk ekziston vetëm. Gjithçka është rrjet. Lumi lidhet me qytetin. Guri me trupin. Bari me kujtesën. Zjarri me gjyshin. Brigjet me pleqtë. Deti me dashurinë. Materia nuk është objekt. Është marrëdhënie. Kjo përputhet me ontologjinë relazionale të Bennett, sipas së cilës çdo entitet fiton kuptim përmes lidhjeve që krijon me entitete të tjera. Nëse kjo poetikë krahasohet me poetët më përfaqësues të Ballkanit, del qartë se Sadik Bejko e zhvendos marrëdhënien midis njeriut dhe natyrës në një nivel më të thellë ontologjik. Te Vasko Popa, guri, ujku, bari apo pema marrin funksione mitike dhe arketipore, ndërsa te Mak Dizdar guri i stećak-ut bëhet dëshmitar i historisë dhe i metafizikës së popullit. Sadik Bejko, megjithatë, nuk e trajton gurin vetëm si simbol të kujtesës kulturore; ai e vendos atë si një prani që vepron, që ruan energji historike dhe që bashkëformëson jetën njerëzore. Kjo e afron poetikën e tij me ontologjinë materiale të Bennett-it, ku materia nuk është më shenjë e një kuptimi të fshehur, por vetë bartëse e një force vepruese.
Në poezinë evropiane, një afërsi e dukshme mund të vërehet me vizionin e Seamus Heaney, ku dheu, torfa, veglat bujqësore dhe toka mbajnë kujtesën kolektive të një populli, apo me Ted Hughes, tek i cili kafshët dhe elementët natyrorë zotërojnë një energji të pavarur nga njeriu. Megjithatë, ndërsa Heaney mbetet i përqendruar te arkeologjia e kujtesës dhe Hughes te vitaliteti instinktiv i natyrës, Bejko krijon një bashkëjetesë më të ndërthurur: lumi mendon, zjarri kujton, bari pajton dhe guri bart historinë. Materia nuk është vetëm objekt vëzhgimi poetik, por bashkautore e vetë përvojës njerëzore.
Në traditën aziatike, kjo qasje gjen jehonë te Matsuo Bashō, ku një bretkosë, një pellg, një degë apo një gjethe bëhen qendra të përjetimit ontologjik, si edhe te Rabindranath Tagore, ku natyra merr pjesë në dialogun shpirtëror të njeriut. Megjithatë, Bejko largohet nga meditimi i qetë kontemplativ karakteristik për Lindjen. Tek ai materia nuk është vetëm vend i ndriçimit të vetëdijes, por një fuqi historike dhe etike që bart plagët, kujtesën dhe mbijetesën e një komuniteti. Bari, zjarri, toka dhe gurët nuk soditen; ata marrin pjesë në fatin njerëzor.
Në poezinë amerikane, sidomos te Walt Whitman, Mary Oliver dhe Gary Snyder, natyra përjetohet si një rrjet i gjallë marrëdhëniesh ku njeriu është vetëm një pjesëmarrës ndër shumë të tjerë. Pikërisht këtu poezia e Sadik Bejkos hyn në një dialog të natyrshëm me mendimin bashkëkohor të Bennettit. Megjithatë, ndryshe nga poetët amerikanë, tek të cilët dominon vizioni ekologjik ose kozmik, universi material i Bejkos mbetet thellësisht i rrënjosur në historinë shqiptare. Gurët mbajnë plagët e luftërave, toka lind jetën e brezave, zjarri ruan kujtesën e gjyshërve dhe lumi bart fatin e vendit. Kështu, materia e gjallë në poezinë e tij nuk është vetëm kategori filozofike universale, por edhe substanca historike e identitetit shqiptar, çka e bën këtë poetikë një nga shprehjet më origjinale të ekopoetikës moderne në letërsinë evropiane.
Përfundim
Lexuar në dritën e konceptit të Materies së Gjallë, poezia e Sadik Bejkos shfaq një vizion që paraprin ose përkon në mënyrë të habitshme me shumë nga zhvillimet e teorisë bashkëkohore ekokritike. Në këtë univers poetik, sendet nuk janë sfond i përvojës njerëzore, por bashkëveprues në të. Guri kujton, lumi dëshiron, zjarri trashëgon, bari pajton, toka lind, brigjet ruajnë dhe deti thërret. Kështu, kufiri ndërmjet subjektit dhe objektit zbehet, duke krijuar një ontologji ku njeriu dhe materia bashkëjetojnë në një rrjet të pandashëm marrëdhëniesh.
Kjo e vendos poetikën e Bejkos përtej realizmit simbolik apo peizazhit lirik tradicional. Ajo artikulon një etikë të ndërvarësisë, ku “fuqia e gjërave” nuk është figurë stilistike, por parim organizues i botës poetike. Në këtë kuptim, vepra e tij mund të lexohet si një shembull i rëndësishëm i një ekopoetike materiale, ku materia është bartëse e kujtesës, e historisë dhe e vetë kuptimit të ekzistencës. Kjo e bën Sadik Bejkon një nga poetët shqiptarë që dialogon më natyrshëm me prirjet teorike të shekullit XXI, duke dëshmuar se poezia shqipe ka zhvilluar, përmes intuitës artistike, forma mendimi që rezonojnë me debatet më të avancuara të filozofisë bashkëkohore.
