Menda Vreto: Askush nuk lind i humbur
Ka rrëfime letrare të lindura për të vepruar si fenerë prej mishi dhe gjaku në dhomat e errëta të kronikës bashkëkohore, të afta për t’i rikthyer thelbin e dendur njerëzimit ngjarjeve që shkrimet analitike dhe politika shumë shpesh priren t’i ngrijnë brenda numrave të ftohtë të rrjedhave statistikore.
Panorama botuese mirëpret dëshminë e dhimbshme dhe të barabartë biografike të shkrimtares Menda Vreto, e mbledhur brenda faqeve të vëllimit me titull “Askush nuk lind i humbur”.
Filli narrativ zhvillohet si një udhëtim linear, i sinqertë dhe pa filtra artificialë, duke vendosur shpirtin dhe zemrën në rrëfimin e një fëmijërie të shënuar nga kafshimet e varfërisë dhe nga ndershmëria fshatare e familjes së tij, ku dinjiteti ishte i vetmi parashutë kundër shembjes së botës përreth.
Në moshën vetëm pesëmbëdhjetë vjeç, menjëherë pasi kishte përfunduar klasën e tetë, përballë oborrit të shtëpisë ku nëna Sasha kërkonte përgjigje në heshtje, protagonisti u detyrua të merrte zgjedhjen më të dhimbshme për një fëmijë: të ikte nga uria, që të mos shihte prindërit e tij të vdisnin.
Historia e një djali që kaloi nëpër errësirë pa humbur shpirtin e tij
Në familjen time kishte një gjë që nuk mungoi kurrë, as në ditët kur gjithçka tjetër dukej sikur na kishte braktisur: dinjiteti.
Babai dhe nëna ime na kishin rritur me respektin për të tjerët, me edukatën e fjalëve të thjeshta dhe me ato vlera që nuk shihen me sy, por që e mbështesin një njeri kur bota rreth tij shembet.
Ata na mësuan se një qenie njerëzore nuk vlen për atë që zotëron, por për atë që mbart brenda zemrës.
Megjithatë, ka momente në jetë kur edhe dinjiteti, sado i madh dhe fisnik të jetë, nuk arrin të vendosë bukë mbi tryezë.
Shtëpia jonë e njihte varfërinë. Jo atë të zhurmshmen, që u shfaqet të tjerëve për të kërkuar mëshirë, por atë të heshturën që hyn nga dera pa trokitur, ulet pranë familjes dhe qëndron aty, ditë pas dite, duke konsumuar ngadalë shpresat.
Ndonjëherë mungonte ushqimi. Ndonjëherë mungonte mundësia për të zgjedhur. Ndonjëherë mungonte edhe forca për të imagjinuar një të nesërme ndryshe.
Unë isha vetëm një fëmijë, por mjerimi ka një mënyrë mizore për t’i bërë njerëzit të rriten para kohe. Ai më mësoi të lexoja në sytë e të rriturve atë që ata përpiqeshin ta fshihnin.
Kujtoj nënën time Sasha në oborrin e shtëpisë sonë. Ajo i kishte duart të ndërthurura dhe shikimin të drejtuar drejt një pike të largët, sikur kërkonte një përgjigje që askush nuk mund t’ia jepte.
Ajo nuk dinte më çfarë të gatuante, sepse nuk kishte më asgjë për të gatuar.
Babai im përpiqej të qëndronte i fortë. Një burrë mund të mbajë shumë pesha pa u ankuar, por ka lodhje që duken edhe kur goja mbetet e mbyllur.
Isha pesëmbëdhjetë vjeç kur kuptova një të vërtetë që asnjë djalë nuk duhet ta njohë kaq herët: të qëndroja do të thoshte të prisja urinë; të largohesha do të thoshte të përballesha me rrezikun.
Sapo kisha përfunduar klasën e tetë. Atë ditë era lëvizte rrobat e varura në oborr dhe dukej sikur edhe qielli kishte mbetur në heshtje për të dëgjuar një vendim shumë të madh për një djalë kaq të ri.
“Nënë… unë do të iki”.
Ajo u ndal. Në sytë e saj u shfaq menjëherë diçka që një fëmijë nuk e harron kurrë: frika për të humbur atë që do më shumë se vetë jetën.
“Ku do të shkosh, biri im”?
“Larg. Duhet të gjej një mënyrë për t’ju ndihmuar. Nuk mund të vazhdojmë më kështu”.
Ajo tundi ngadalë kokën.
“Ti je ende një fëmijë. Bota nuk është gati për ty, dhe ti nuk je gati për botën”.
Nuk u përgjigja.
Ka momente kur heshtja thotë më shumë se çdo fjalë. Dhe ka vendime që një njeri i merr jo sepse nuk ka frikë, por sepse dashuria për familjen e tij është më e fortë se vetë frika.
U largova fshehurazi së bashku me disa djem të tjerë. Asnjëri prej nesh nuk kishte një destinacion të vërtetë. Nuk kishim harta, siguri apo mbrojtje. Kishim vetëm një shpresë: të mbijetonim.
Udhëtimi ishte një përballje me anën më të errët të ekzistencës njerëzore.
Një varkë tepër e mbushur. Deti përballë nesh, i pafund dhe indiferent. Frika që hynte në mendime dhe nuk linte më vend për frymëmarrje. Dritat e policisë, britmat, kaosi.
Njerëz që binin në ujë dhe zhdukeshin në heshtjen e detit, sikur jeta e tyre të mos i kishte përkitur kurrë askujt.
Unë dhe shoku im Brian arritëm të fshiheshim në një ishull. Ishim në baltë, mes shkurreve, të palëvizshëm për orë të tëra. Nuk flisnim. Nuk mund të flisnim.
Ndonjëherë njeriu zbulon se edhe tingulli i zërit të tij mund të bëhet rrezik.
Për ne, bota ishte kthyer në një zhurmë të largët: një zhurmë e bërë nga hapa, urdhra dhe kërcënime.
Kur erdhi nata, hipëm në një tjetër varkë të paligjshme. Nuk e dinim se ku do të na çonte. Dinim vetëm një gjë: të ktheheshim pas nuk ishte më e mundur.
Por njeriu shpesh zbulon se të ikësh nga një dhimbje nuk do të thotë domosdoshmërisht të gjesh lirinë.
Në anën tjetër të detit nuk gjeta shpëtimin. Gjeta një tjetër burg.
Kishte burra pa emra të vërtetë, urdhra pa shpjegime, jetë të trajtuara si mjete.
Na dhanë ushqim dhe rroba, dhe për një çast të shkurtër dukej sikur fati më në fund kishte ndryshuar drejtim.
Por disa iluzione zgjasin pak.
Erdhën dërgesat. Erdhi pakot. Erdhi puna që nuk duhej kuptuar, por vetëm të kryhej.
Nuk duhej të bënim pyetje.
Kur pyesja pse, merrja ndëshkime. Kur përpiqesha të refuzoja, vinte dhuna.
Një ditë më shënuan lëkurën. Jo për të më dhënë një mësim, por për të më kujtuar se, sipas tyre, unë nuk i përkisja më vetes.
Dhimbja fizike kalon. Ajo që qëndron më gjatë është çasti kur një njeri fillon të dyshojë për lirinë e tij.
Me kalimin e kohës mësova t’i shuaja emocionet.
Jo sepse nuk ndjeja më asgjë, por sepse të ndjeje ishte bërë tepër e vështirë. Vuajtja e vazhdueshme mund ta shndërrojë zemrën në një dhomë të mbyllur, ku edhe drita e ka të vështirë të hyjë.
Dhe ngadalë fillova të mos e njihja më veten.
Kaluan tre vjet.
Tre vjet gjatë të cilave nuk isha më vetëm djali që ishte nisur për të shpëtuar familjen e tij. Isha bërë pjesë e një bote që nuk e kisha zgjedhur.
Pastaj, një natë, diçka brenda meje u thye.
Nuk ishte një veprim heroik. Nuk ishte një plan i përsosur.
Ishte vetëm nevoja njerëzore për të marrë frymë pa frikë.
Ika.
Kisha vetëm atë që mbaja veshur. Lashë pas emrin që më kishin vendosur, gjuhën që isha detyruar të mësoja, identitetin që ma kishin marrë.
Fillova nga zero.
Për vite punova në heshtje. Bëra punë të thjeshta. Mësova përsëri vlerën e gjërave të vogla: të zgjedhësh, të ecësh pa frikë, të flasësh pa kërkuar leje, të jetosh pa urdhra.
Dhe atëherë kuptova një të vërtetë të thjeshtë dhe të vështirë:
Asnjë pasuri nuk mund të ketë vlerë nëse lind nga shkatërrimi i jetës së të tjerëve.
Kur u ktheva në vendin tim, nuk isha më djali që ishte larguar.
Ai djalë kishte humbur shumë gjëra.
Por nuk kishte humbur gjënë më të rëndësishme: mundësinë për të zgjedhur se kush do të bëhej.
Mund të kisha lejuar që dhimbja të më kthente në një njeri të ftohtë. Mund të kisha besuar se bota ishte vetëm dhunë dhe padrejtësi.
Por zgjodha të kujtoja.
Sepse të harrosh të kaluarën nuk do të thotë të shërohesh. Ndonjëherë do të thotë vetëm t’i lejosh së keqes të fitojë.
Jo të gjithë njerëzit që përfundojnë në rrugën e gabuar kanë lindur për ta ndjekur atë rrugë.
Shumë prej tyre janë vetëm të rinj, të brishtë, të vetmuar. Njerëz që jeta i ka shtyrë drejt vendeve më të mëdha se forcat e tyre.
Askush nuk lind i humbur.
Lindim fëmijë.
Lindim me një shpresë në sy, me një zemër të aftë për të dashur dhe me ëndrra që duken të pafundme.
Pastaj vjen jeta, me sprovat e saj, padrejtësitë e saj dhe plagët e saj. Ndonjëherë ajo arrin t’i thyejë ato ëndrra.
Por për sa kohë që një njeri ruan brenda vetes mundësinë për të ndryshuar rrugë, ai nuk është kurrë plotësisht i humbur.
E kaluara mund të lërë plagë të thella.
Mund të marrë vite, njerëz dhe iluzione.
Por nuk mund të shkruajë fjalën e fundit mbi jetën e një qenieje njerëzore.
Ajo fjalë e fundit i përket gjithmonë zgjedhjes që bëjmë pas dhimbjes.
