Saimir Kadiu: Muri i Berlinit, kufiri i një epoka
65 vjet më parë
Ka data që mbeten në kalendar. Dhe ka data që mbeten në ndërgjegjen e njerëzimit.
13 gushti 1961 është një prej tyre.
Atë mëngjes, bota u zgjua përballë një pamjeje që dukej pothuajse e pabesueshme: në zemër të Berlinit, qytetit simbol të Evropës së pasluftës, po ngrihej një barrierë që do të ndante familje, miq, të dashuruar, rrugë, shtëpi dhe, mbi të gjitha, njerëzit nga njëri-tjetri.
Ishte kulmi i Luftës së Ftohtë. Dy sisteme politike, dy ideologji dhe dy botë përballeshin prej vitesh: në njërën anë Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca me aleatët e tyre perëndimorë; në tjetrën Bashkimi Sovjetik dhe blloku komunist i Evropës Lindore.
Dhe në mes të kësaj përplasjeje gjendej Berlini.
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Gjermania ishte ndarë në zona pushtimi, ndërsa në vitin 1949 lindën dy shtete: Republika Federale e Gjermanisë (RFGJ) në Perëndim dhe Republika Demokratike Gjermane (RDGJ) në Lindje. Berlini, ndonëse ndodhej thellë brenda territorit të RDGJ-së, ishte gjithashtu i ndarë në sektorë sovjetik, amerikan, britanik dhe francez.
Kjo e bëri qytetin një plagë të hapur në zemër të Evropës.
Për udhëheqjen e RDGJ-së, problemi ishte gjithnjë e më i madh: njerëzit po largoheshin nga Lindja drejt Perëndimit. Sidomos të rinjtë, profesionistët, intelektualët dhe punëtorët e kualifikuar po shihnin nga ana tjetër e kufirit një jetë tjetër.
Berlini ishte dritarja përmes së cilës qytetarët e Lindjes mund të shihnin Perëndimin.
Në këtë kuptim, një nga shqetësimet që u shfaqën në diskutimet sovjetike ishte pikërisht se një Berlin i hapur e bënte shumë të dukshëm kontrastin midis dy sistemeve. Mikhail Pervukhin, ambasador sovjetik në Berlinin Lindor, kishte paralajmëruar që në vitet 1950 për problemin politik dhe ideologjik që përfaqësonte një kufi i hapur në qytet.
Në krye të RDGJ-së qëndronte Walter Ulbricht, udhëheqësi i Partisë Socialiste të Unitetit të Gjermanisë (SED). Më 15 qershor 1961, vetëm pak javë para mbylljes së kufirit, Ulbricht deklaroi publikisht fjalët që do të mbeteshin ironikisht në histori:
“Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten” — “Askush nuk ka ndërmend të ndërtojë një mur.”
Dy muaj nuk do të kalonin.
Në natën mes 12 dhe 13 gushtit 1961, gjithçka ndryshoi.
Forcat e RDGJ-së — policia, trupat kufitare, ushtria dhe njësitë paraushtarake të Kampfgruppen — filluan të mbyllnin rrugët dhe kalimet drejt sektorëve perëndimorë. U vendosën tela me gjemba, barrikada dhe pengesa. Rrugët u çanë, linjat e transportit u ndërprenë dhe Berlini, pothuajse brenda një nate, u kthye në një qytet të plagosur nga një vijë kufitare.
Më vonë, telat dhe barrikadat do të zëvendësoheshin nga betoni.
Lindi Muri i Berlinit.
Ai nuk ishte thjesht një mur.
Ishte një sistem i tërë kontrolli: mure, tela, kulla vrojtimi, drita, patrulla, breza të zhveshur toke dhe i ashtuquajturi “Todesstreifen” — brezi i vdekjes. Në formën e tij përfundimtare, sistemi kufitar rreth Berlinit Perëndimor shtrihej rreth 155 kilometra, ndërsa muri prej betoni në shumë segmente arrinte rreth 3,6 metra lartësi.
Ndërtimi nuk “mbaroi” në mënyrë të prerë më 24 gusht 1962, siç thuhet ndonjëherë. Më 1961 filloi mbyllja e kufirit dhe ndërtimi i barrierave; gjatë viteve të mëvonshme Muri u forcua, u zgjerua dhe u shndërrua në një sistem gjithnjë e më të sofistikuar. Versionet më të avancuara të murit u ndërtuan në vitet 1970.
Por as betoni nuk mundi ta ndalte dëshirën për liri.
Qindra njerëz kërkuan mënyra për të kaluar.
Disa kapërcyen barrierat. Disa u fshehën në makina. Disa përdorën dokumente të falsifikuara. Të tjerë hapën tunele nën tokë. Tunnel 29 dhe Tunnel 57, për shembull, ndihmuan gjithsej 86 persona të arratiseshin drejt Perëndimit.
Sipas të dhënave të dokumentuara nga Bundeszentrale für politische Bildung, të paktën 5.075 arratisje të suksesshme u regjistruan përmes Murit dhe brezit të vdekjes.
Por për shumë të tjerë rruga drejt lirisë përfundoi në tragjedi.
Numri i viktimave duhet trajtuar me kujdes, sepse varet nga mënyra se si përcaktohet “viktimë e Murit”. Studimet historike të dokumentuara sot flasin për të paktën 140 njerëz që humbën jetën në lidhje me Murin e Berlinit gjatë periudhës 1961–1989; prej tyre, shumica ishin persona që po përpiqeshin të arratiseshin.
Një prej tyre ishte Peter Fechter.
Më 17 gusht 1962, 18-vjeçari Peter Fechter u qëllua nga rojet kufitare të RDGJ-së ndërsa po përpiqej të kalonte në Perëndim. Ai mbeti i plagosur rëndë në brezin e vdekjes dhe vdiq aty, ndërsa njerëzit në anën perëndimore mund ta shihnin të shtrirë. Historia e tij u bë një nga simbolet më tronditëse të Murit.
Muri kishte edhe një gjuhë tjetër.
Në Lindje quhej “Antifaschistischer Schutzwall” — “Muri mbrojtës antifashist”.
Në Perëndim, ndërkaq, Willy Brandt, kryetari i bashkisë së Berlinit Perëndimor dhe një nga zërat më të fuqishëm kundër ndarjes, e quajti “Schandmauer” — “Muri i Turpit”.
Dy emra për të njëjtin mur.
Dy botë për të njëjtën histori.
Dhe ndoshta këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të shekullit XX: regjimi i RDGJ-së e paraqiste murin si mbrojtje nga armiqtë e jashtëm, ndërsa në sytë e kundërshtarëve të tij ai ishte një mur që mbante brenda qytetarët e vet.
Muri nuk ishte ndërtuar për të penguar një ushtri që hynte në Lindje.
Ishte ndërtuar për të penguar njerëzit që donin të dilnin.
Për 28 vjet, ai u bë simboli më i dukshëm i ndarjes së Evropës.
Por historia kishte filluar të lëvizte.
Në vitet 1980, në Evropën Lindore po shfaqeshin shenja ndryshimi. Në Bashkimin Sovjetik, Mikhail Gorbachev kishte nisur politikën e perestrojkës dhe glasnostit. Në Poloni, Solidariteti kishte tronditur sistemin komunist. Në Hungari po hapej kufiri. Në Gjermani, gjithnjë e më shumë njerëz po dilnin në rrugë.
Dhe në fund, një nga regjimet më të fuqishme të Evropës Lindore u rrëzua jo nga një luftë, por nga njerëzit e vet.
Më 9 nëntor 1989, një deklaratë e hutuar e zëdhënësit të SED-së Günter Schabowski për rregullat e reja të udhëtimit u interpretua si një hapje e menjëhershme e kufirit.
Turmat u mblodhën në pikat e kalimit.
Rojet nuk mundën ta ndalonin më lumin njerëzor.
Dhe pastaj ndodhi ajo që për dekada dukej e pamundur:
Muri u hap.
Njerëzit u ngjitën mbi të. U përqafuan. Qanë. Qeshën. U puthën. Dhe me çekiçë, kazma e mjete të thjeshta filluan të copëtonin betonin që kishte ndarë jetët e tyre për gati tri dekada.
Më 9 nëntor 1989, Muri i Berlinit pushoi së qeni një kufi i pakapërcyeshëm dhe u kthye në një rrënojë.
Por simbolika e tij nuk u shkatërrua.
Ajo mbeti.
Sepse Muri i Berlinit nuk ishte vetëm histori gjermane. Ishte histori evropiane. Ishte një metaforë e shekullit XX: një botë e ndarë në dy kampe, dy ideologji dhe dy koncepte për lirinë.
Sot, në Berlin, nga muri kanë mbetur vetëm fragmente, pllaka përkujtimore, një vijë në asfalt dhe disa prej segmenteve të ruajtura. Por mbi të gjitha ka mbetur kujtesa.
65 vjet pas fillimit të ndërtimit të tij, Muri i Berlinit na kujton një të vërtetë të thjeshtë dhe të dhimbshme:
Muret mund të ndajnë qytete.Mund të ndajnë familje.
Mund të ndajnë shtete.Mund të frikësojnë njerëzit.
Mund të vrasin.
Por asnjë mur nuk mund ta burgosë përgjithmonë dëshirën njerëzore për liri.
Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh që na la Berlini:
Muri që dukej sikur do të zgjaste përgjithmonë, zgjati vetëm 28 vjet.
Më 13 gusht 1961, një regjim ndërtoi beton për të ndalur historinë.
Më 9 nëntor 1989, historia kaloi mbi beton.
Dhe Berlini, pas 28 vitesh ndarje, filloi të bashkohej përsëri.
Sepse në fund, njerëzit ishin më të fortë se muri.
