Saimir Kadiu: Fotografia që nuk u bë, Stalini, Beria
Ka fotografi që ruhen në albume. Ka të tjera që mbeten në arkiva.
Ka fotografi që bëhen simbol i një epoke.
Dhe ka fotografi që, çuditërisht, nuk bëhen kurrë.
Një e tillë më ka mbetur në kujtesë prej më shumë se një çerek shekulli.
Ishte në Gori, qytetin gjeorgjian ku lindi Josif Stalini. Ndodhesha në Gjeorgji për një aktivitet të Bankës Botërore dhe, si pjesë e programit, kishim edhe disa vizita në vende historike.
Mikrobusi ynë po kalonte nëpër Gori kur guida na tregoi një vagon treni që, sipas saj, ishte përdorur nga Stalini gjatë viteve të Luftës Civile Ruse.
Instinktivisht kërkuam të ndalonim.
Donim një fotografi. Një kujtim nga Gori. Një copë historie për ta marrë me vete. Por makina nuk ndaloi.
E pyeta guidën pse.
Ajo u përgjigj shkurt: “Nuk duam t’i bëjmë reklamë Stalinit”.
Pastaj, sikur të donte ta mbyllte përgjithmonë bisedën, shtoi:
“Stalini dhe Beria janë turpi i Gjeorgjisë”.
Nuk e bëmë fotografinë.
Në atë çast, nuk e kuptova plotësisht peshën e atij refuzimi.
Sot, pas kaq vitesh, mendoj se pikërisht fotografia që nuk u bë është ajo që më ka mbetur më gjatë ne mendje.
Sepse ndonjëherë një fotografi nuk është vetëm një kujtim. Është edhe një zgjedhje.
Është pyetja se çfarë duam të kujtojmë dhe, mbi të gjitha, si duam ta kujtojmë.
Një vagon, një diktator dhe një kujtesë. Vagoni ishte aty. Stalini kishte kaluar nëpër të. Historia kishte kaluar mbi të.
Por guida nuk donte që ne të ndalonim.
Jo sepse donte të fshinte historinë. Pikërisht e kundërta.
Ajo nuk donte që historia të shndërrohej në turizëm nostalgjik.
Sepse ekziston një dallim i madh midis të kujtuarit të një diktature dhe të admiruarit të saj.
Mund të ruash një kamp përqendrimi pa admiruar diktatorin që e ndërtoi.
Mund të ruash një burg pa nderuar gardianët e tij.
Mund të ekspozosh një vagon të përdorur nga një diktator pa e kthyer diktatorin në hero.
Por kufiri është i hollë.
Dhe popujt që kanë jetuar nën terror e dinë këtë më mirë se kushdo.
Për një turist, ai vagon mund të ishte një objekt interesant.
Për një gjeorgjian, emri i Stalinit nuk ishte vetëm histori. Ishte një kujtesë e dhimbshme.
Një mbiemër që kishte dalë nga Gjeorgjia dhe ishte bërë sinonim i një perandorie frike.
Dy gjeorgjianë dhe një shekull i përgjakur
Stalini dhe Lavrenti Beria ishin të dy gjeorgjianë.
Por fama e tyre nuk i përket vetëm Gjeorgjisë.
Stalini u bë sundimtari absolut i Bashkimit Sovjetik.
Beria u bë një nga njerëzit më të fuqishëm të aparatit të tij të sigurisë.
Nëse Stalini ishte truri politik i sistemit, Beria ishte një nga mekanizmat më të fuqishëm që e mbante atë sistem në këmbë.
Beria drejtoi NKVD-në nga viti 1938 dhe u përfshi në disa nga operacionet më të rënda të represionit sovjetik. Ai nuk e krijoi i vetëm terrorin stalinist, por u bë një nga administratorët kryesorë të tij.
Dhe këtu historia bëhet e frikshme.
Sepse diktaturat nuk funksionojnë vetëm me urdhra.
Ato funksionojnë me njerëz që i zbatojnë urdhrat.
Me njerëz që i kthejnë fjalët në dosje. Dosjet në arrestime. Arrestimet në tortura. Torturat në rrëfime të sajuara. Dhe rrëfimet në dënime.
Në fund të kësaj zinxhiri qëndronte shpesh një plumb.
Ose një kamp. Ose një tren. Ose një varr pa emër.
Në shekullin XX, fotografitë u bënë një nga armët më të fuqishme të propagandës.
Diktaturat dinin ta përdornin kamerën.
Stalini e dinte. Hitleri e dinte. Mussolini e dinte.
Një fotografi e mirë mund ta kthente një diktator në baba të kombit, një marshim në festë dhe një turmë të frikësuar në “entuziazëm popullor”.
Edhe mungesa e një personi në fotografi mund të bëhej pjesë e propagandës.
Në Bashkimin Sovjetik, njerëzit që binin nga hiri i pushtetit mund të zhdukeshin edhe nga fotografitë.
Një figurë pritej. Një fytyrë fshihej. Një histori rishkruhej.
Sikur njeriu të mos kishte ekzistuar kurrë.
Prandaj fotografia është më shumë se kujtesë.
Është edhe pushtet mbi kujtesën.
Dhe pikërisht këtu më kthehet në mendje fotografia që nuk e bëra në Gori.
Ndoshta guida kishte të drejtë.
Në atë moment ne donim një fotografi.
Sot mendoj se guida kishte të drejtë të mos ndalonte.
Sepse nuk donte që ne të ktheheshim në shtëpi me një fotografi turistike të një objekti të lidhur me Stalinin.
Ajo nuk donte të ushqente mitin. Nuk donte një buzëqeshje përpara vagonit. Nuk donte një pozë.
Nuk donte një kujtim që do të përfundonte në një album me shënimin: “Gori – vendlindja e Stalinit”.
Ndoshta ajo donte diçka tjetër. Të mos e harronim.
Por edhe të mos e admironim. Ky është një dallim shumë i rëndësishëm.
Kujtesa nuk është adhurim.
Të kujtosh një krim nuk do të thotë të nderosh kriminelin.
Fjala “turp” më ka mbetur veçanërisht në mendje.
Sepse ishte e thjeshtë. Ajo nuk tha: “Stalini ishte i keq”.
Nuk tha: “Beria ishte kriminel”.
Tha: “Janë turpi i Gjeorgjisë”.
Kjo është një mënyrë tjetër e të shkruarit të historisë.
Jo me libra. Me ndërgjegje.
Një komb nuk zgjedh gjithmonë se kush lind në tokën e tij.
Por zgjedh se kë nderon. Zgjedh se kujt i ngre monument. Zgjedh cilat emra ua vendos rrugëve.
Zgjedh cilat histori ua tregon fëmijëve.
Dhe ndoshta, mbi të gjitha, zgjedh cilat histori refuzon t’i kthejë në lavdi.
Gjeorgjia nuk mund ta ndryshonte faktin se Stalini kishte lindur në Gori.
Nuk mund ta ndryshonte faktin se Beria ishte gjeorgjian.
Por mund të refuzonte t’i shndërronte në simbole krenarie.
Ka fotografi që tregojnë fytyrën e historisë.
Kjo fotografi që nuk u bë më tregon ndërgjegjen e historisë.
Nëse do ta kishim bërë atë ditë, ndoshta sot do të ishte thjesht një fotografi tjetër në një album të vjetër.
Unë përpara vagonit. Gjeorgjia pas meje.
Një copëz çeliku që dikur kishte mbajtur Stalinin.
Do të kishte qenë një fotografi e bukur.
Por ndoshta do t’i mungonte diçka. Do t’i mungonte ajo fjali. Do t’i mungonte zëri i guidës.
Do t’i mungonte refuzimi. Do t’i mungonte pyetja:
Çfarë bëjmë me kujtesën e një krimineli?
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse fotografia nuk u bë.
Sepse ajo që duhej të mbetej në kujtesë nuk ishte vagoni. Ishte arsyeja pse nuk ndaluam.
Sot, kur mendoj për atë udhëtim, e shoh ende atë skenë.
Mikrobusi vazhdon rrugën. Vagoni mbetet pas.
Unë shoh nga dritarja. Guida flet.
Dhe historia kalon përpara nesh.
Nuk kemi fotografi. Por kemi kujtim.
Dhe ndonjëherë kujtimi është më i fuqishëm se fotografia. Sepse fotografia ngrin një çast.
Kujtesa e mirë e pyet atë çast. Çfarë ndodhi?
Kush vuajti? Kush urdhëroi? Kush zbatoi? Kush heshti?
Dhe mbi të gjitha: A kemi mësuar diçka?
Stalini vdiq në vitin 1953.
Beria u arrestua dhe u ekzekutua po atë vit.
Por një diktaturë nuk vdes gjithmonë bashkë me diktatorin.
Ajo mund të mbetet në frikë. Në heshtje.
Në gjuhë. Në kujtime të deformuara. Në nostalgji.
Prandaj fotografia e vërtetë e historisë nuk është gjithmonë ajo që kemi në album.
Ndonjëherë është ajo që refuzuam ta bënim.
Ajo që nuk e fotografuam. Ajo që nuk e shndërruam në suvenir. Ajo që nuk e kthyem në dekor.
Dhe ndoshta, pas kaq vitesh, e kuptoj më mirë përgjigjen e asaj gruaje gjeorgjiane:
“Nuk duam t’i bëjmë reklamë Stalinit”.
Nuk ishte urrejtje ndaj historisë. Ishte mbrojtje e kujtesës.
Sepse ka njerëz që duhet të kujtohen. Por nuk duhet të adhurohen.
Ka vende që duhet të vizitohen.Por jo për t’u bërë selfie.
Ka objekte që duhet të ruhen.Por si dëshmi, jo si relike.
Dhe ka fotografi që nuk duhet të bëhen.
Jo sepse duam të harrojmë.
Por sepse nuk duam të harrojmë se çfarë ishin ata që po fotografojmë.
Kjo është fotografia ime nga Gori. Një fotografi pa aparat. Një vagon që nuk e fotografova. Një çast që nuk u ngrirë në celuloid.
Por një kujtim që, çuditërisht, nuk është zbehur.
Përkundrazi.
Sa më shumë kalon koha, aq më qartë e shoh.
Fotografia që nuk u bë ishte ndoshta fotografia më e rëndësishme e atij udhëtimi.
