Saimir Kadiu: Pianistja Yudina që e përdorte muzikën si gjuhën e së vërtetës
Maria Veniaminovna Yudina (9 SHTATOR 1899 – 19 nëntor 1970) nuk ishte thjesht një pianiste e madhe. Ajo ishte një ndërgjegje që luante në piano, një shpirt që e përdorte muzikën si gjuhën e së vërtetës.
Më 9 shtator 1899, në Nevel të Perandorisë Ruse, lindi Maria Yudina. Fëmijë jashtëzakonisht e talentuar, ajo hyri në Konservatorin e Shën Petersburgut vetëm dymbëdhjetë vjeç. Në vitin 1921 u diplomua me medalje ari. Pak më vonë nisi të jepte mësim dhe apartamenti i saj pranë Neva-s u shndërrua në një nga ato hapësira të rralla ku muzika, letërsia, filozofia dhe arti mund të flisnin lirshëm edhe në një epokë kur fjala e lirë kishte filluar të bëhej e rrezikshme.
Ndër studentët dhe njerëzit që u ndikuan prej saj ishte edhe Dmitri Shostakovich. Yudina nuk ishte vetëm interpretuese e Bach-ut dhe Beethovenit. Ajo ishte një mbrojtëse e zjarrtë e muzikës moderne dhe një nga zërat e rëndësishëm që mbështetën krijimtarinë e Shostakovichit.
Interpretimi i saj nuk kërkonte thjesht përsosmëri teknike. Kishte forcë, ashpërsi, spiritualitet dhe një rigorozitet të rrallë intelektual. Në duart e saj, pianoja nuk ishte vetëm instrument. Ishte një mënyrë për të folur për njeriun, vuajtjen, Zotin dhe lirinë.
Në vitin 1933 u bë profesoreshë në Konservatorin e Moskës. Por karakteri i saj i pavarur dhe besimi i thellë fetar e vendosën gjithnjë në një marrëdhënie të vështirë me pushtetin sovjetik.
Dhe pastaj erdhi Stalini.
Është një nga historitë më të famshme të kulturës ruse, e treguar sidomos nga Shostakovichi: diktatori dëgjoi në radio Andanten e Koncertit nr. 23 në La maxhor, K. 488, të Mozartit, interpretuar nga Yudina. Muzika e preku aq shumë, sa kërkoi menjëherë regjistrimin.
Por kishte një problem: transmetimi kishte qenë drejtpërdrejt dhe regjistrimi nuk ekzistonte.
Thuhet se atëherë u organizua me urgjencë një regjistrim i posaçëm në studio, me Yudinën dhe orkestrën. Pasi mori atë që kishte kërkuar, Stalini i dërgoi pianistes një shpërblim prej 20 mijë rubla.
Por Yudina nuk ishte nga ata njerëz që bliheshin me para.
Në versionin e famshëm të kësaj historie, ajo iu përgjigj Stalinit me një letër të jashtëzakonshme, ku e falënderonte për shumën, por i kujtonte diktatorit mëkatet e tij ndaj popullit dhe i thoshte se do t’i lutej Zotit që t’ia falte.
Në një vend ku një fjalë e gabuar mund të të çonte në burg, internim apo vdekje, Yudina i shkroi kështu njeriut që kishte në duar fatin e miliona njerëzve.
Dhe, sipas rrëfimit, Stalini nuk e ndëshkoi.
Yudina, ndërkohë, nuk e mbajti shpërblimin për vete. Thuhet se paratë i dhuroi për restaurimin e kishës ku lutej.
Kjo është ajo që e bën figurën e saj kaq të jashtëzakonshme: ajo nuk e sfidoi regjimin me armë, as me tribunë politike. E sfidoi me Bach-un, Mozartin, Beethovenin, besimin dhe të vërtetën.
Një tjetër detaj i famshëm e ka bërë historinë e saj pothuajse legjendë. Kur Stalini u gjet i vdekur në mars 1953, thuhet se në gramafon po dëgjohej pikërisht Koncerti K. 488 i Mozartit, në interpretimin e Yudinës.
E vërteta historike e këtij episodi është e vështirë të ndahet nga miti. Edhe rrëfimi për regjistrimin e posaçëm, letrën e Yudinës dhe gramafonin pranë trupit të Stalinit është përcjellë në versione të ndryshme. Por edhe nëse disa hollësi i përkasin legjendës, simbolika mbetet e fuqishme.
Një diktator që kishte heshtur miliona njerëz, në fund të jetës dëgjonte muzikën e një gruaje që nuk kishte heshtur.
Dhe ndoshta këtu qëndron ironia më e bukur e kësaj historie.
Yudina e interpretonte shpesh Andanten e Mozartit me një thellësi që nuk ishte thjesht estetike. Për të, muzika mund të bëhej lutje për njeriun e vuajtur, elegji për viktimat dhe një dritare drejt një bote ku pushteti i dhunës nuk kishte fjalën e fundit.
Ajo jetoi me bindjen se arti nuk duhej t’i nënshtrohej pushtetit. Për Yudinën, muzika nuk ishte zbukurim i jetës. Ishte dëshmi e saj.
Vdiq në Moskë më 19 nëntor 1970.
Në predikimin mortor, prifti ortodoks At Vsevolod Shpiller solli përpara kujtesës së saj fjalët e Dostojevskit: “Bukuria do ta shpëtojë botën.” Dhe shtoi se bukuria është energjia e Zotit, një vështrim drejt një realiteti tjetër, më të madh, drejt hirit të Tij.
Ndoshta kjo është mënyra më e bukur për ta kuptuar Maria Yudinën.
Ajo nuk e mposhti Stalinin. Nuk mund ta mposhtte.
Por për disa çaste, muzika e saj hyri në dhomën e diktatorit dhe e detyroi të dëgjonte diçka që nuk mund ta arrestonte, ta censuronte apo ta pushkatonte: bukurinë.
Dhe kështu Maria Yudina hyri në histori jo vetëm si një nga pianistet më të mëdha ruse të shekullit XX, por si pianistja që guxoi t’i fliste ndërgjegjes së diktatorit përmes muzikës.
Mozarti luante. Yudina luante.
Dhe, për një çast të rrallë, edhe Stalini dëgjoi.
