Në historinë e kujtesës shqiptare për Luftën e Spanjës, një vend të veçantë zë edhe puna e studiuesit, publicistit dhe veteranit Veiz Mehdi Bajo. Përmes kërkimit, shkrimit dhe botimit, ai u përpoq të mbante gjallë emrat, jetën dhe sakrificën e shqiptarëve që morën pjesë në Luftën e Spanjës të viteve 1936–1939, një nga ngjarjet më të mëdha dhe më tragjike të Europës së shekullit XX.

Vepra e tij “Dëshmorët shqiptarë në Luftën e Spanjës (1936-1939)” përbën një dëshmi të rëndësishme të kësaj pjese të historisë. Në të, ai u kushtoi vëmendje atyre shqiptarëve që lanë vendin e tyre, kaluan kufijtë dhe u përfshinë në një luftë që tejkalonte përmasat e një konflikti të zakonshëm. Për Veiz Bajon, pas çdo emri qëndronte një jetë, një familje, një ideal dhe një sakrificë që meritonte të mos harrohej.

Një jetë e formuar në përballje me kohën

Veiz Mehdi Bajo lindi më 10 janar 1921, në Shalës të Konispolit, në një familje me tradita të hershme trimërie dhe atdhetarie. Fëmijëria dhe rinia e tij u zhvilluan në një periudhë të vështirë për Shqipërinë, kur vendi përjetonte varfëri, pasiguri dhe trazira të mëdha politike e shoqërore.

Në vitet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare u rreshtua partizan në Batalionin “Çamëria”, ku shërbeu si komisar kompanie dhe më pas në radhët e Brigadës XIV Sulmuese. Ishte një periudhë në të cilën jeta e tij do të lidhej drejtpërdrejt me luftën dhe sakrificën.

Në luftën për çlirimin e Delvinës, familja e tij do të përjetonte një nga dhimbjet më të mëdha. Dy vëllezërit e Veizit, Riat dhe Idriz Bajo, u vranë në të njëjtën ditë. Vetë Veizi u plagos në kokë. Humbja e dy vëllezërve nuk ishte vetëm një dhimbje familjare; ajo u bë pjesë e kujtesës së tij personale dhe e përvojës së një brezi që e përjetoi luftën në mënyrën më të drejtpërdrejtë.

Këto përvoja duket se ndikuan edhe në mënyrën se si ai do ta shihte më vonë historinë. Për të, historia nuk ishte vetëm një varg datash e ngjarjesh. Ajo kishte në qendër njerëzit, jetën e tyre, sakrificat dhe fatet familjare.

Dija si detyrë ndaj kujtesës

Pas çlirimit të vendit, Veiz Bajo iu kushtua arsimit dhe studimit. Ai kreu studimet në ish-Bashkimin Sovjetik, ku u diplomua me rezultate të shkëlqyera. Më pas, në Shqipëri, përfundoi Fakultetin e Ekonomisë, si dhe studimet për Gjuhë-Letërsi Ruse.

Për një periudhë të gjatë punoi në Ministrinë e Mbrojtjes Popullore, ndërsa shërbeu edhe si shef cikli dhe pedagog në Shkollën e Bashkuar të Oficerëve, krahas detyrave të tjera që iu ngarkuan gjatë karrierës së tij.

Por Veiz Bajo nuk e konsideroi dijen thjesht si profesion. Ai e pa atë edhe si një përgjegjësi ndaj kohës dhe njerëzve me të cilët kishte bashkëjetuar në vitet e luftës. Prandaj, krahas veprimtarisë së tij profesionale, iu përkushtua kërkimeve historike, publicistikës dhe dokumentimit të ngjarjeve e personaliteteve të së kaluarës.

Në punën e tij studimore një vend të rëndësishëm zuri historia e Luftës Antifashiste dhe veçanërisht fati i njerëzve që kishin marrë pjesë në të. Ai përgatiti monografi dhe materiale historike, ndër të cilat edhe një vepër kushtuar Hasan Tahsinit, ndërsa një pjesë e rëndësishme e punës së tij iu kushtua shqiptarëve të rënë në Luftën e Spanjës.

Të shkruash për ata që nuk duhet të harrohen

Libri “Dëshmorët shqiptarë në Luftën e Spanjës (1936-1939)” është një nga dëshmitë më të rëndësishme të këtij përkushtimi. Nëpërmjet tij, Veiz Bajo u përpoq të mblidhte dhe të ruante të dhëna për shqiptarët që shkuan në Spanjë, luftuan dhe, në jo pak raste, dhanë jetën larg vendlindjes.

Në një kohë kur shumë prej këtyre historive rrezikonin të mbeteshin vetëm në kujtesën e familjeve, puna e tij merr një rëndësi të veçantë. Ai kërkoi emrat, gjurmët dhe dëshmitë e tyre, duke i nxjerrë nga kujtesa e ngushtë familjare dhe duke i sjellë në hapësirën e dokumentimit historik.

Sipas materialeve të kohës, Veiz Bajo gjithashtu krijoi dhe ligjëroi materiale kushtuar Dëshmorëve të Luftës së Spanjës. Kështu, libri dhe veprimtaria e tij nuk mbetën thjesht një punë arkivore. Ato u kthyen në një mënyrë për t’ua përcjellë brezave historinë e njerëzve që kishin marrë pjesë në një ngjarje me përmasa ndërkombëtare.

Ai botoi edhe gazetën “Zëri i Çamërisë”, ku shkroi për historinë, luftën, trimërinë dhe njerëzit që kishin dhënë kontributin e tyre në ngjarjet e kohës. Përmes publicistikës, ai vijoi të ishte një zë aktiv në ruajtjen dhe përcjelljen e kujtesës historike.

Një borxh ndaj emrave të harruar

Në thelb të gjithë kësaj veprimtarie qëndronte një bindje e thjeshtë, por e madhe: emrat e njerëzve që kanë sakrifikuar për një ideal nuk duhet të humbasin në harresë.

Ndoshta kjo ishte edhe arsyeja pse Veiz Bajo iu kthye vazhdimisht historisë. Ai e kishte njohur luftën nga afër. Kishte mbajtur armën, kishte parë shokë të binin dhe kishte përjetuar dhimbjen e humbjes së dy vëllezërve të tij në të njëjtën ditë. Për këtë arsye, kur shkruante për dëshmorët, nuk merrej vetëm me të kaluarën; ai ruante edhe një pjesë të kujtesës së brezit të vet.

Historia që ai la në shkrime është, në këtë kuptim, edhe histori e njerëzve. Pas datave dhe emrave qëndrojnë fytyra, familje, ëndrra të ndërprera dhe jetë të kushtuara një ideali. Prandaj puna e tij dokumentuese merr vlerë të veçantë.

Një trashëgimi që mbetet

Veiz Bajo punoi deri në fund të jetës me përkushtim. Ishte qytetar aktiv, veteran dhe studiues i palodhur. Për veprimtarinë e tij në luftë dhe në punë iu akorduan medalje dhe dekorata të ndryshme.

Por për një njeri që i kushton një pjesë të jetës historisë, vlerësimi më i madh nuk është gjithmonë ai që vendoset në një dekoratë. Vlerësimi më i qëndrueshëm është ajo që mbetet pas tij: një libër, një dokument, një dëshmi, një emër i shpëtuar nga harresa.

Veiz Bajo ndërroi jetë më 13 qershor 1996, në Tiranë.

Sot, kur rikthehemi te historia e shqiptarëve në Luftën e Spanjës, emri i tij meriton të përmendet me mirënjohje. Jo vetëm për atë që ishte dhe për atë që bëri gjatë jetës, por edhe për atë që la pas.

Sepse kujtesa nuk jeton vetëm nga ata që kanë luftuar. Ajo jeton edhe nga njerëzit që, vite më vonë, ulen, kërkojnë në arkiva, mbledhin dëshmi, krahasojnë dokumente dhe shkruajnë emrat e të rënëve, që koha të mos i fshijë.

Veiz Bajo ishte një prej atyre njerëzve

Ai e kuptoi se një popull nuk e humbet historinë vetëm kur shkatërrohen dokumentet. E humbet edhe atëherë kur harrohen emrat e njerëzve që e përjetuan dhe e bënë atë histori. Prandaj puna e tij për dëshmorët shqiptarë të Luftës së Spanjës mbetet një kontribut në kujtesën kombëtare dhe një dëshmi e respektit për ata që ranë larg atdheut.

Mirënjohje, pra, për Veiz Bajon – njeriun që luftoi në rininë e tij dhe që, në vitet e mëvonshme, u përpoq t’u jepte jetë të dytë atyre që kishin rënë në luftë.

Sepse armët heshtin, brezat ikin, por emri i shkruar në kujtesën e një kombi nuk duhet të vdesë.

Share on Facebook

Post on X

Follow us

Save