Albspirit

Media/News/Publishing

Mevlan Shanaj: GJENERALI I USHTRISË SË VDEKUR

Katër lexime artistike të një vepre universale

Një ditë, duke ecur rrugës për në mësim me studentët e Regjisë së Filmit, në programin Master të Universitetit të Arteve, mendova t’u jepja një detyrë analize krahasuese: romanin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” të Ismail Kadaresë dhe katër interpretime artistike që kanë lindur prej tij.

Po flisja për gjenialitetin e Kadaresë, për emancipimin që ai i dha shoqërisë shqiptare dhe për rolin e tij në afrimin e letërsisë shqipe me kulturën botërore. Një vepër e përkthyer në dhjetëra gjuhë, rreth 46 gjuhë të huaja, është dëshmi e fuqisë së saj universale.

Në atë moment, një student më tha:

— Profesor, mua Kadareja nuk më pëlqen fare.

E dëgjova dhe vazhdova të flisja. Nuk ishte detyra ime t’i imponoja një shije estetike. Arti nuk ndërtohet mbi bindje të detyruara. Por pikërisht ky reagim më dha mundësinë të ndalesha te një çështje tjetër: rëndësia e njohjes së veprës përpara se të japim një gjykim mbi të.

Meqë studentët e kishin romanin në gjuhën shqipe, detyra ishte e qartë: të krahasonin katër lexime të së njëjtës vepër, në katër forma artistike: vënien në skenë nga Piro Mani në Teatrin Popullor, ekranizimin shqiptar të Vladimir Priftit, filmin italian “Il generale dell’armata morta” të Luciano Tovolit dhe filmin “Kthimi i ushtrisë së vdekur” të Dhimitër Anagnostit.

Katër krijues, katër këndvështrime, katër mënyra për t’iu afruar të njëjtit univers letrar.

Piro Mani – drama e luftës në skenën shqiptare

Vënia në skenë e “Gjeneralit të ushtrisë së vdekur” nga Piro Mani në Teatrin Popullor ishte një ngjarje e rëndësishme në historinë e teatrit shqiptar.

Piro Mani e kuptoi se vepra e Kadaresë nuk ishte thjesht historia e një gjenerali që vinte në Shqipëri për të mbledhur eshtrat e ushtarëve italianë. Në thelb, ajo ishte një dramë mbi pasojat e luftës, mbi absurditetin e saj dhe mbi plagët që ajo lë në kujtesën e njerëzve.

Gjenerali nuk ishte vetëm një ushtarak me një detyrë konkrete. Ai përfaqësonte një njeri që përballej me dështimin moral të luftës dhe me pamundësinë për t’i dhënë kuptim një misioni të lindur nga tragjedia njerëzore.

Skena teatrore i jepte kësaj përballjeje një dimension të drejtpërdrejtë. Konflikti, fjala, prania fizike e aktorit dhe marrëdhënia me publikun krijonin një përvojë tjetër nga ajo që mund të ofronte kamera.

Vladimir Prifti – filmi shqiptar dhe kujtesa e luftës

Ekranizimi i regjisorit Vladimir Prifti, me interpretimet dinjitoze të Sandër Prosit, Pjetër Gjokës dhe Prokop Mimës, si dhe me kamerën e Stefan Gajos, ishte një nga realizimet e rëndësishme të ekranit shqiptar.

Në kohën kur filmi u shfaq, shkrova në gazetën “Drita”, duke theksuar se vepra trajtohej si një dramë universale mbi pasojat e luftës.

Në këtë ekranizim, gjenerali nuk ishte vetëm një ushtarak që kërkonte eshtrat e të rënëve. Ai ishte një njeri që përballej me dështimin e një ideje dhe me pamundësinë për t’i dhënë kuptim një lufte të kaluar.

Interpretimi i aktorëve ishte një nga vlerat më të mëdha të filmit.

Sandër Prosi e ndërtoi gjeneralin si një figurë tragjike. Ai nuk ishte thjesht përfaqësues i një ushtrie, por një njeri i rënduar nga pesha e historisë. Në lojën e tij, përmbajtja, heshtja dhe gjestet merrnin një rëndësi të veçantë. Ai dinte të shprehte edhe atë që personazhi nuk e thoshte.

Pjetër Gjoka dhe Prokop Mima plotësonin një ansambël interpretues që i jepte filmit peshë dhe besueshmëri.

Luciano Tovoli – leximi italian i romanit të Kadaresë

Filmi italian “Il generale dell’armata morta”, me regji të Luciano Tovolit, sjell një tjetër këndvështrim mbi romanin.

Tovoli ndërton një atmosferë të rëndë, ku peizazhi shqiptar bëhet pothuajse një personazh më vete. Shiu, mjegulla, balta dhe heshtja krijojnë ndjesinë e një vendi ku lufta vazhdon të jetojë në kujtesë, edhe pse ka përfunduar prej dekadash.

Në qendër të filmit janë dy aktorë të mëdhenj të kinemasë evropiane:

Marcello Mastroianni – Gjenerali

Mastroianni e ndërton personazhin përmes heshtjeve, nuancave dhe një ironie të brendshme. Ai nuk krijon një hero klasik, por një figurë tragjike: një njeri që mbart krenarinë ushtarake, por edhe lodhjen morale të një bote që po përballet me pasojat e saj.

Mastroianni ishte një simbol i kinemasë italiane. Bashkëpunimi i tij me Federico Fellinin në filma si “La dolce vita” dhe “8½” e bëri një ikonë të kinemasë botërore.

Michel Piccoli – Prifti

Piccoli sjell dimensionin moral të historisë. Personazhi i tij është një zë që vë në dyshim kuptimin e luftës, fajin dhe kujtesën. Përballja e tij me gjeneralin nuk është thjesht një konflikt personazhesh, por një përplasje mendimesh dhe ndërgjegjesh.

Michel Piccoli ishte një nga aktorët më të rëndësishëm të kinemasë franceze, i njohur për bashkëpunimet me regjisorë si Luis Buñuel dhe Jean-Luc Godard.

Përballja mes Mastroiannit dhe Piccolit merr kështu një dimension filozofik: detyra përballë ndërgjegjes, bindja ushtarake përballë përgjegjësisë njerëzore.

Dhimitër Anagnosti – “Kthimi i ushtrisë së vdekur”

Filmi i Dhimitër Anagnostit nuk është një përshtatje mekanike e romanit të Kadaresë. Ai përfaqëson një lexim autorial të veprës.

Anagnosti e zhvendos theksin nga rrëfimi i kërkimit të eshtrave drejt dramës psikologjike të njeriut. Interesi i tij nuk kufizohet te ngjarja, por shkon te gjendja shpirtërore, te kujtesa dhe te gjurmët që lufta lë në ndërgjegjen njerëzore.

“Kthimi i ushtrisë së vdekur” nuk është thjesht një film për një ushtri. Ai na çon te pasojat e çdo ushtrie që shkon drejt luftës, te absurditeti i saj dhe te pamundësia për t’i rikthyer jetës atë që ajo ka shkatërruar.

Në këtë film, Shqipëria nuk është vetëm vendi ku zhvillohet ngjarja. Ajo bëhet një prani e gjallë, një tokë që ruan kujtesën e luftës dhe që nuk mund të jetë indiferente ndaj kthimit të atyre që dikur erdhën si pushtues.

Këto katër interpretime tregojnë se një vepër e madhe letrare nuk mbyllet brenda faqeve të librit. Ajo mund të rilindë në skenë dhe në ekran, duke marrë forma të ndryshme, sipas ndjeshmërisë dhe botëkuptimit të krijuesit.

Një mësim përtej Kadaresë

Në fund të leksionit iu drejtova studentit dhe e pyeta:

— Më fal, cilën vepër të Kadaresë ke lexuar që të ka zhgënjyer?

Ai u përgjigj qetë:

— Nuk kam lexuar asgjë nga Kadareja.

Në atë çast kuptova se nuk bëhej fjalë për një gjykim estetik, por për mungesë njohjeje.

Sigurisht, si pedagog dhe krijues, nuk mund të rrija indiferent. I thashë atë që mendoja.

Një regjisor nuk mund të formohet vetëm me kamerë dhe teknikë. Ai duhet të ketë një marrëdhënie të thellë me letërsinë, teatrin, pikturën, muzikën dhe historinë. Kamera është mjet shprehjeje, por mendimi që e drejton atë vjen nga kultura, nga përvoja dhe nga njohja e botës.

I thashë:

— Përse ke ardhur në Regji Filmi? Regjisori nuk fillon me kamerën. Regjisori fillon me kulturën.

Një student ka të drejtë të mos e pëlqejë një autor. Shija është personale dhe nuk mund të imponohet. Por për të refuzuar një vepër, së pari duhet ta njohësh atë.

Ky episod më la një bindje që e kam mbajtur gjithmonë në punën time pedagogjike: formimi i një regjisori nuk nis kur ai merr kamerën në dorë. Nis shumë më herët, me leximin, me vëzhgimin, me kureshtjen dhe me përpjekjen për të kuptuar njeriun.

Sepse një film i madh lind nga një mendim i madh.

Regjisori nuk fillon me kamerën. Regjisori fillon me leximin.

Nga libri në proçes “Nuk është vonë të tregosh”.