Albspirit

Media/News/Publishing

Saimir Kadiu: 17 NËNTOR – ÇLIRIMI I TIRANËS

Midis heroizmit të partizanëve, tragjedisë së qytetarëve dhe hijes së pushtetit që po lindte

Sot kujtojmë 82-vjetorin e largimit të pushtuesve gjermanë nga Tirana. Një datë e rëndësishme për kryeqytetin, për historinë e Luftës së Dytë Botërore dhe për mijëra shqiptarë që kishin dëshiruar fundin e një pushtimi të gjatë e të dhunshëm.

Por kjo ditë meriton më shumë sesa një ceremoni përkujtimore, një fjalim protokollar apo përsëritjen e formulave të historiografisë së dikurshme.

Ajo meriton të vërtetën.

Dhe e vërteta historike nuk është as pronë e fitimtarëve, as e të mundurve. Ajo u përket të gjithë atyre që jetuan, luftuan, vuajtën dhe humbën jetën në ato ditë të tmerrshme.

Partizanët që luftuan kundër pushtuesit gjerman meritojnë respekt. Qytetarët e pafajshëm të vrarë nga bashkëkombësit e tyre meritojnë drejtësi historike. Njëra e vërtetë nuk e përjashton tjetrën.

Pyetja që duhet bërë është: A u zhvillua vërtet një betejë për Tiranën, apo kemi të bëjmë me një histori të zmadhuar nga propaganda komuniste për të legjitimuar marrjen e pushtetit?

Përgjigjja historike kërkon disa dallime.

Po, në Tiranë dhe në rrethinat e saj u zhvilluan luftime të vërteta. Operacioni nisi më 29 tetor 1944 dhe përfundoi më 17 nëntor. U përfshinë formacione partizane, veçanërisht Brigada I, Brigada VIII dhe njësi të tjera të Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

U luftua në hyrjet e kryeqytetit, në rrugën Elbasan–Tiranë, në Qafë-Kërrabë, në Mushqeta dhe në disa pozicione brenda qytetit. U përdorën artileria, mitralozët, autoblindat dhe aviacioni aleat.

Beteja e Mushqetës, më 13–14 nëntor, ishte një përballje e rëndësishme kundër kolonave gjermane që përpiqeshin të siguronin tërheqjen drejt Tiranës.

Pra, nuk është historikisht e drejtë të mohohen luftimet dhe sakrificat e partizanëve.

Por ekziston edhe një dimension tjetër, që historiografia e periudhës komuniste e paraqiti në mënyrë të njëanshme.

Gjermanët nuk po zhvillonin një operacion për pushtimin e Shqipërisë. Ata ishin në tërheqje strategjike nga Ballkani. Që më 3 tetor 1944, komanda gjermane kishte dhënë urdhrin për tërheqjen e trupave nga Shqipëria, Greqia dhe Maqedonia.

Tirana ishte një pikë e rëndësishme në itinerarin e tyre drejt veriut, në drejtim të Shkodrës dhe më tej të Jugosllavisë.

Historiani ushtarak Marenglen Kasmi, në studimin e tij “Aspekte të Luftës së Tiranës dhe largimi i Wehrmacht-it nga Shqipëria në nëntor 1944”, botuar në revistën shkencore Studime Historike më 2015, duke analizuar dokumente të arkivave ushtarake gjermane, arrin në një përfundim interesant.

Forcat gjermane që mbronin Tiranën nuk kishin për qëllim ta mbanin qytetin përgjithmonë. Detyra e tyre ishte të siguronin tërheqjen dhe të bashkoheshin me trupat e tjera në veri.

Kolona gjermane e drejtuar nga koloneli Steyrer hyri në Tiranë në natën e 15–16 nëntorit, pas luftimeve të ashpra me partizanët. Më pas, natën e 16 nëntorit, gjermanët organizuan daljen nga qyteti.

Kasmi thekson se dokumentet gjermane nuk japin prova për një marrëveshje midis Mehmet Shehut dhe komandës gjermane për largimin e trupave. Por ato tregojnë se tërheqja ishte pjesë e një plani ushtarak më të gjerë.

Këtu qëndron një dallim i rëndësishëm: partizanët luftuan për marrjen e kryeqytetit, por nuk e shkatërruan ushtrinë gjermane në Tiranë, siç pretendonte propaganda e kohës.

Kasmi përdor një formulim domethënës: partizanët e çliruan Tiranën edhe në kuptimin moral, ndërsa në pikëpamjen e mirëfilltë ushtarake gjermanët e lëshuan qytetin.

Kjo nuk është arsye për t’ua mohuar partizanëve meritën. Është arsye për ta kuptuar historinë pa mitologji.

Por ndërsa në periferi të Tiranës zhvilloheshin luftime kundër gjermanëve, në brendësi të qytetit po ndodhte një tjetër histori.

Një histori që nuk kishte të bënte me luftën kundër pushtuesit.

Ishte historia e eliminimit të kundërshtarëve politikë.

Më 12 nëntor 1944, vetëm pesë ditë përpara largimit të gjermanëve, ndodhi një nga episodet më të rënda të terrorit komunist në kryeqytet, i njohur si Masakra e Hotel Bristolit.

Sipas dokumentacionit dhe materialeve të paraqitura nga Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, një grup intelektualësh dhe qytetarësh u ekzekutuan pa gjyq. Ngjarja përkujtohet si ekzekutimi i 14 personaliteteve shqiptare.

Mes viktimave përmenden:

* Mumtaz dhe Vesim Kokalari, dy vëllezërit e shkrimtares së ardhshme Musine Kokalari, botues dhe intelektualë.

* Nebil Çika, gazetar dhe publicist i njohur, drejtues i gazetës Arbëria dhe revistës Minerva.

* Ismail Agë Petrela, personalitet i njohur i Tiranës.

* Reshat Stërmasi, ish-ushtarak dhe pjesëmarrës në lëvizjen antifashiste.

* Rifat Tërshana, patriot dhe veprimtar kombëtar.

* Muharrem Lleshi dhe Lluka Xhumari.

Disa prej tyre u vranë në mjediset e hotelit, ndërsa të tjerë u morën nga banesat dhe u ekzekutuan. Kjo është një hollësi që duhet ruajtur në paraqitjen e saktë të ngjarjes.

Krahas të pushkatuarve të 12 nëntorit 1944, gjatë kësaj vale ekzekutimesh në Tiranë dhe rrethina humbën jetën edhe shumë qytetarë të tjerë, ndër të cilët:

• Aleks Mavraqi. Jurist dhe gazetar me origjinë arvanitase.

• Anton Mazreku. Ekzekutuar pranë kinemasë “Rozafat” në Tiranë.

• Kapllan Deliallisi. Ish-deputet i Shijakut, i pushkatuar pa gjyq në Sharrë më 3 nëntor 1944 së bashku me dy pjesëtarë të tjerë të familjes Deliallisi.

• Jakup Deliallisi. Pjesëtar i familjes së njohur shijakase.

• Anton Fekeçi. Intelektual i ekzekutuar gjatë ditëve të para të nëntorit.

• Akil Sakiqi. Intelektual i pushkatuar gjatë të njëjtës periudhë.

• Muharrem Liku. Ushtarak me gradën major.

• Hamit Greblleshi. Qytetar i ekzekutuar gjatë kësaj vale vrasjesh.

• Hasan Dine. Pjesë e listës së viktimave të masakrës së Tiranës.

• Azis Blloshmi. Ekzekutuar gjatë spastrimeve të nëntorit 1944.

• Faik Shkupi. Viktimë e ekzekutimeve pa gjyq në kryeqytet.

• Boris Beleski. Ushtarak i pushkatuar gjatë të njëjtës periudhë.

Por përtej emrave, rëndësi ka vetë krimi.

Nuk ishin ushtarë gjermanë. Nuk ishin njerëz të vrarë në një përballje frontale. Ishin qytetarë shqiptarë, të dyshuar si kundërshtarë të pushtetit të ri, të cilëve iu mohua e drejta elementare për një proces gjyqësor.

Vëllezërit Kokalari ishin pjesë e një familjeje që i kishte dhënë Shqipërisë një nga intelektualet më të rëndësishme të shekullit XX, Musine Kokalarin.

Më vonë, vetë Musineja do të përjetonte burgun dhe internimin.

Është e vështirë të mos ndalesh përpara këtij paradoksi: ndërsa Tirana po festonte fundin e pushtimit të huaj, një pjesë e qytetarëve të saj po përjetonte fillimin e një pushtimi tjetër, këtë herë të lirisë politike nga bashkëkombësit e tyre.

Historia nuk duhet të ndalet vetëm te emrat e viktimave. Ajo duhet të guxojë të përmendë edhe emrat e atyre që mbajnë përgjegjësi për terrorin.

Enver Hoxha, si udhëheqës politik i PKSH-së; Kristo Themelko, një nga organizatorët e spastrimeve; Gogo Nushi, sekretari i Qarkorit të Tiranës, në relacionet e të cilit shfaqet pranimi tronditës i dhjetëra vrasjeve; si dhe kuadro të strukturave operative, emrat e të cilëve dalin në dëshmitë për ekzekutimet e asaj kohe.

Përgjegjësia nuk ishte e njëjtë për të gjithë. Disa projektuan politikën e eliminimit të kundërshtarëve, disa organizuan listat dhe arrestimet, ndërsa të tjerë zbatuan pushkatimet.

Nuk mund të vendosim të gjithë partizanët në të njëjtën kategori me organizatorët dhe ekzekutorët. Por as nuk mund të fshihemi pas heroizmit të partizanëve të thjeshtë për të mos përmendur përgjegjësit e krimeve.

Krimet e Hotel Bristol nuk ishin një aksident i luftës. Ishin vrasje pa gjyq, në një moment kur një forcë politike po përgatitej të merrte në duart e saj të gjithë pushtetin.

A ishte lufta per çlirimin e Tiranes edhe një operacion për marrjen e pushtetit?

Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme për të kuptuar 17 nëntorin.

Duhet të shohim kalendarin politik.

Më 20–23 tetor 1944, në Berat, u zhvillua Mbledhja e Dytë e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar. Më 22 tetor, Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar u shndërrua në Qeverinë Demokratike të Shqipërisë dhe Enver Hoxha u emërua kryetar i saj.

Pra, kjo ndodhi përpara fillimit të betejës për Tiranën, më 29 tetor.

Me fjalë të tjera, kur partizanët po luftonin për kryeqytetin, udhëheqja komuniste e kishte përcaktuar tashmë strukturën e pushtetit të ardhshëm.

Më 28 nëntor 1944, qeveria e re hyri zyrtarisht në Tiranë.

Ky zhvillim nuk ishte një rastësi kronologjike.

Komunistët kishin fituar një pozicion dominues ushtarak dhe politik gjatë luftës. Pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes në vitin 1943, përplasja me forcat e tjera nacionaliste ishte kthyer gjithnjë e më shumë në një luftë për kontrollin e ardhshëm politik të vendit.

Për udhëheqjen e Partisë Komuniste, marrja e Tiranës nuk kishte vetëm vlerë ushtarake. Ajo kishte një rëndësi të jashtëzakonshme për legjitimitetin e qeverisë së re dhe për paraqitjen ndërkombëtare të Ushtrisë Nacionalçlirimtare si forca që kishte çliruar kryeqytetin.

Por njëkohësisht, eliminimi i kundërshtarëve potencialë, arrestimet dhe ekzekutimet pa gjyq tregonin se projekti politik i udhëheqjes nuk kufizohej te çlirimi kombëtar.

Ai përfshinte edhe monopolizimin e pushtetit.

Prandaj, përgjigjja nuk është se lufta e Tiranës u sajua. Përgjigjja është se lufta ishte reale, por fitorja ushtarake u shoqërua me një projekt të mirëorganizuar të marrjes dhe konsolidimit të pushtetit politik.

Të mos i ngatërrojmë partizanët me krimet e udhëheqjes. Këtu duhet të tregohemi veçanërisht të drejtë.

Në radhët e partizanëve kishte djem dhe vajza të zakonshëm, shumë prej tyre të varfër, që lanë familjet dhe shtëpitë për të luftuar kundër pushtuesit.

Shumë prej tyre nuk kishin as formim politik dhe as ambicie pushteti. Luftonin sepse besonin se po luftonin për Shqipërinë.

Disa dhanë jetën. Të tjerë u plagosën. Familjet e tyre mbetën pa bij, vëllezër dhe bashkëshortë.

Nuk është e drejtë që sakrifica e tyre të njolloset nga krimet e kryera prej strukturave politike dhe të armatosura që shfrytëzuan fitoren ushtarake për të eliminuar kundërshtarët.

Por nuk është e drejtë as që sakrifica e partizanëve të përdoret si mburojë për të fshehur ekzekutimet.

Një partizan i vrarë në luftë kundër gjermanëve dhe një intelektual i vrarë pa gjyq nga bashkëkombësit e tij janë të dy viktima të historisë shqiptare. Nuk ka arsye që kujtimi i njërit të kërkojë heshtjen për tjetrin.

Sot, 17 nëntor 2026, kur përkujtojmë 82-vjetorin e çlirimit të kryeqytetit, ndoshta ka ardhur koha të largohemi përfundimisht nga dy ekstremet e historiografisë sonë.

As nga njëra anë glorifikimi i pakushtëzuar i çdo veprimi të partizanëve, as nga ana tjetër mohimi i gjithë Luftës Nacionalçlirimtare.

Tirana u çlirua nga pushtimi gjerman. Kjo është një e vërtetë historike.

Partizanët luftuan dhe sakrifikuan. Edhe kjo është e vërtetë.

Por në të njëjtat ditë, njerëz të pafajshëm u vranë pa gjyq, ndërsa një forcë politike po përgatitej të vendoste monopolin e saj mbi shtetin shqiptar. Edhe kjo është e vërtetë.

Dhe Hotel Bristol duhet të jetë pjesë e kujtesës sonë po aq sa Mushqetaja, Qafë-Kërraba dhe luftimet e nëntorit.

Një kryeqytet nuk nderon historinë e vet duke zgjedhur cilat viktima meriton të kujtojë.

Çlirimi nga një pushtues nuk duhet të shndërrohet në justifikim për shtypjen e lirisë nga pushteti i ri.

Sepse liria nuk është thjesht largimi i një ushtrie të huaj. Liria është edhe e drejta e qytetarit të mos ketë frikë nga pushteti i bashkëkombësit të tij.

Dhe ky është mësimi më i madh që na lë 17 nëntori 1944.

Tirana meriton të kujtojë heronjtë e saj, por edhe të vajtojë viktimat e saj. Vetëm kështu mund të pajtohet me të gjithë historinë e vet.