Cafo Boga: VENDIMI I DHOMAVE TË SPECIALIZUARA TË KOSOVËS
Pjesa e parë
VENDIMI I DHOMAVE TË SPECIALIZUARA TË KOSOVËS
Drejtësia dhe historia përtej sallës së gjyqit
PËRMBLEDHJE EKZEKUTIVE
Kjo ese është shkruar në një kohë kur atmosfera rreth aktgjykimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës vazhdon të jetë tejet e ngarkuar. Emocionet, interpretimet politike, plagët historike, argumentet juridike dhe akuzat—disa të mbështetura në prova, të tjera të kontestuara ose ende të paverifikuara—vazhdojnë të qarkullojnë së bashku. Në një mjedis të tillë bëhet gjithnjë e më e vështirë të dallohet ajo që Gjykata ka konstatuar në të vërtetë nga ajo që thuhet për Gjykatën, të pandehurit, UÇK-në dhe historinë e luftës së Kosovës.
Prandaj, qëllimi i kësaj eseje nuk është as të mbrojë Gjykatën dhe as të paragjykojë pafajësinë apo fajësinë e katër të pandehurve. Ajo është një përpjekje për të sjellë më shumë qartësi në një çështje të ndërlikuar: të shqyrtojë pse u krijua kjo gjykatë e jashtëzakonshme, cilat prova dhe teori juridike formësuan procesin, çfarë konstatoi Trupi Gjykues, çfarë nuk konstatoi dhe cilat çështje mund të meritojnë në mënyrë legjitime shqyrtim të mëtejshëm gjatë procesit të apelit.
Një dallim është themelor. UÇK-ja si e tillë nuk ishte në gjykim. Katër ish-udhëheqës u ndoqën penalisht për përgjegjësi të pretenduar individuale. Prandaj, aktgjykimi nuk mund të shndërrohet në mënyrë të arsyeshme në një gjykim mbi legjitimitetin e luftës çlirimtare të Kosovës, ashtu sikurse karakteri i drejtë i asaj lufte nuk mund ta përjashtojë askënd nga përgjegjësia individuale për krime që mund të jenë kryer. Një luftë e drejtë nuk e bën çdo veprim të drejtë; krimet individuale nuk e bëjnë të padrejtë luftën çlirimtare.
Eseja shqyrton gjithashtu dëshmitë e diplomatëve dhe ekspertëve amerikanë që e njihnin nga afër UÇK-në dhe Kosovën; natyrën e decentralizuar të autoritetit gjatë luftës; trajtimin dhe kategorizimin e viktimave; teoritë juridike që lidhin udhëheqësit e lartë politikë me krimet e kryera nga të tjerët; dallimin ndërmjet rrethanave të luftës dhe veprimeve të pasluftës; si dhe çështjet me të cilat mund të përballen gjyqtarët e apelit.
Përtej sallës së gjyqit, eseja shqyrton pasojat politike dhe historike të këtij procesi: përpjekjet e vazhdueshme të Serbisë për të ndikuar kujtesën ndërkombëtare të konfliktit, mangësitë diplomatike dhe institucionale të vetë Kosovës, përgjegjësitë e udhëheqjes politike të Kosovës dhe Shqipërisë, si dhe rrezikun që konstatimet gjyqësore ndaj individëve të shndërrohen gradualisht në një narrativë shumë më të gjerë për UÇK-në ose për vetë luftën e Kosovës për liri.
Pikërisht për këtë arsye, apeli nuk duhet kuptuar vetëm si një ngjarje juridike. Avokatët duhet ta udhëheqin procesin gjyqësor, në mënyrë të pavarur dhe pa ndërhyrje politike. Por institucionet, studiuesit, historianët, universitetet, institutet kërkimore, diplomatët, shoqëria civile dhe diaspora shqiptare kanë gjithashtu përgjegjësi legjitime: të dokumentojnë historinë, të shqyrtojnë pretendimet kundërshtuese, të korrigjojnë dezinformimin që mund të provohet dhe të ndihmojnë që debati publik të mbështetet sa më shumë në fakte dhe jo në propagandë apo emocione.
Në fund, eseja i vendos Dhomat e Specializuara të Kosovës në kuadrin më të gjerë të drejtësisë penale ndërkombëtare—arritjet dhe kufizimet e saj, problemin e drejtësisë selektive dhe marrëdhënien e vështirë ndërmjet drejtësisë, legjitimitetit politik, kujtesës historike, pajtimit dhe paqes së qëndrueshme.
Nuk pretendoj se kjo ese mund t’i zgjidhë të gjitha polemikat që rrethojnë aktgjykimin. Qëllimi i saj është më modest: të ofrojë qartësi dhe orientim për ata që mund ta përdorin këtë informacion dhe, veçanërisht, për lexuesit që janë të gatshëm t’i qasen çështjes me mendje të hapur. Aty ku faktet janë vërtetuar, ato duhet të pranohen. Aty ku pyetjet mbeten të hapura, ato duhet të mbeten pyetje. Dhe aty ku pretendimet nuk janë provuar, ato nuk duhet të shndërrohen në fakte historike vetëm nëpërmjet përsëritjes.
Kërkimi i së vërtetës nuk kërkon as mbrojtje të verbër, as dënim automatik. Ai kërkon prova, ndershmëri intelektuale, respekt për viktimat, respekt për procesin e rregullt ligjor dhe gatishmëri për t’u përballur me fakte të pakëndshme, kudo që ato mund të na çojnë.
VENDIMI I DHOMAVE TË SPECIALIZUARA TË KOSOVËS
Drejtësia dhe historia përtej sallës së gjyqit
“Drejtësia kërkon shqyrtimin e të akuzuarve. Por ajo kërkon gjithashtu shqyrtimin e institucionit që i akuzon dhe i gjykon”.
Cafo Boga, Tetor 2026
(Autor, ish-drejtues i lartë ekzekutiv, veprimtar qytetar dhe ish-i emëruar presidencial i Shteteve të Bashkuara).
PËRMBAJTJA
Hyrje
I. Origjina e një gjykate të jashtëzakonshme
II. Si reaguan Kosova dhe Shqipëria
III. Zgjedhjet përpara udhëheqësve politikë shqiptarë
IV. Pse Kosova pranoi krijimin e Gjykatës
V. Çfarë konstatoi Gjykata
VI. Çfarë nuk konstatoi Gjykata
VII. Amerikanët që e njohën UÇK-në nga afër James Rubin, Paul Williams, Christopher Hill dhe Wesley Clark
VIII. Nga krimet te katër të pandehurit
IX. Kryerësit e drejtpërdrejtë dhe struktura e UÇK-së
Si funksiononte realisht autoriteti
Kush u ndalua dhe përse
X. Ligjet e luftës dhe viktimat
Kërcënimet e sigurisë dhe ndalimi gjatë luftës dhe pas saj
Njohja e çdo viktime
XI. Përgjegjësia individuale dhe UÇK-ja
XII. Pyetjet për shqyrtimin në apel
Udhëheqja politike dhe autoriteti real
Qëllimi i përbashkët kriminal
Vlerësimi i veçantë i katër të pandehurve
Organizimi dhe kushtet që ndryshonin
Pafajësitë dhe provat kundërshtuese
Drejtësia procedurale dhe dënimet
XIII. Përgatitja për apelin
Avokatët duhet ta udhëheqin apelin
Udhëheqja politike dhe diplomacia
Institucionet duhet të sigurojnë vazhdimësinë
Universitetet dhe studimet e pavarura
Institutet kërkimore dhe analiza e politikave
Komunikimi publik dhe diaspora
Të punohet së bashku para dhe gjatë apelit
XIV. Kuvendi dhe kufijtë e reformimit të Gjykatës
Çfarë synojnë të arrijnë ndryshimet
Çfarë argumentoi Fatmir Limaj në “Rubikon”
Kuvendi ka autoritet brenda një kuadri kushtetues
A mund të ndikojnë ndryshimet në apel?
Reforma e ardhshme dhe mbyllja eventuale
Presioni politik dhe përgjegjësia e Kurtit
Pasojat përtej votimit parlamentar
XV. Përmasa politike
Përse një mekanizëm i jashtëzakonshëm?
Gjeopolitika dhe kufijtë e përfundimeve
XVI. Serbia dhe beteja për kujtesën historike
Dokumentimi historik i paraprin këtij aktgjykimi
Si qarkullojnë narrativat
Përgjigjja përmes provave
XVII. A e braktisi Perëndimi Kosovën?
Serbia e rindërtoi rëndësinë e saj
Kufijtë e mirënjohjes historike
Një vlerësim më i saktë
XVIII. Udhëheqja dhe gabimet që duhet t’i pranojmë
Ndryshimet e politikave dhe besimi publik
Shqipëria dhe bashkërendimi rajonal
Institucione përtej personaliteteve
Të mësuarit kërkon vlerësim të ndershëm
XIX. Mirënjohja nuk është nënshtrim
XX. Përtej apelit
XXI. Drejtësia penale ndërkombëtare: ndërmjet llogaridhënies, drejtësisë selektive dhe kërkimit të paqes
1. Premtimi i drejtësisë ndërkombëtare
2. Përvoja historike: arritjet dhe kufizimet
3. Gjykata Penale Ndërkombëtare dhe çështja e legjitimitetit universal
4. Drejtësia, legjitimiteti politik dhe pajtimi
5. Dhomat e Specializuara të Kosovës: një institucion i veçantë dhe kundërthënës
6. Aktgjykimi ndaj katër ish-udhëheqësve të UÇK-së
7. A e përmbushën Dhomat e Specializuara qëllimin e tyre?
8. Pasojat rajonale: drejtësi në një paqe të papërfunduar
9. Çfarë duhet të mësojmë?
10. Përfundim: a e ka çuar drejtësia përpara paqen?
Referencat dhe Burimet
Shënime Verifikimi: Çështje që Kërkojnë Konfirmim
Hyrje
Vendimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës shkaktoi zemërim, mosbesim dhe dhimbje ndër shqiptarët në Kosovë, në mbarë rajonin dhe në diasporë. Ky reagim është i kuptueshëm. Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi janë të pandashëm në kujtesën publike nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës — UÇK-ja — dhe nga lufta që i dha fund sundimit serb dhe ndihmoi në sigurimin e pavarësisë së Kosovës.
Por rëndësia e këtij vendimi kërkon më shumë sesa një reagim emocional. Duhet të kuptojmë se çfarë vendosi Gjykata, të shqyrtojmë arsyetimin mbi të cilin mbështetet vendimi dhe të vlerësojmë pasojat e tij, pa e shndërruar përgjegjësinë individuale në fajësi kolektive.
Në esenë time të mëparshme, UÇK-ja nuk ishte në gjyq, argumentova se të pandehurit ishin katër individë dhe jo vetë lëvizja çlirimtare; se edhe heronjtë kombëtarë i nënshtrohen ligjit; dhe se viktimat meritojnë njohje, edhe atëherë kur vuajtjet e tyre e ndërlikojnë mënyrën se si e kuptojmë historinë tonë. Këto parime mbeten themeli i kësaj eseje.
Megjithatë, analiza e mëparshme nuk e shqyrtoi mjaftueshëm vetë institucionin: origjinën e tij, vendimet politike që çuan në krijimin e tij, marrëdhënien ndërmjet akuzave që qëndruan në themel të krijimit të tij dhe ndjekjeve penale që pasuan, si dhe mënyrën më të gjerë në të cilën mund të përdoret vendimi i tij. Edhe këto çështje duhet t’i nënshtrohen shqyrtimit kritik.
Dallimi themelor që duhet ruajtur është ai ndërmjet legjitimitetit të një lufte çlirimtare dhe ligjshmërisë së veprimeve të veçanta të kryera gjatë saj. Një luftë e drejtë nuk e bën të drejtë çdo veprim të kryer nga pjesëmarrësit e saj. Po kështu, një krim individual nuk e bën të padrejtë të gjithë luftën.
Prandaj, kjo ese trajton tri çështje të ndërlidhura: Gjykatën dhe gjetjet e saj; procesin e apelit dhe institucionet që nevojiten për të mbështetur një përgjigje të besueshme; si dhe mësimet politike e historike për Kosovën dhe shqiptarët.
Diskutimi mbi vendimin mbështetet në materialet e publikuara nga Gjykata; vetë aktgjykimi mbetet burimi autoritativ. Çështjet e ngritura këtu për shqyrtim në apel janë pikërisht të tilla — çështje që duhen shqyrtuar — dhe jo konstatime se Trupi Gjykues ka gabuar. [B1]
Mirënjohja ndaj Shteteve të Bashkuara dhe NATO-s nuk përjashton të drejtën për të vënë në pikëpyetje politika të mëvonshme. Respekti për drejtësinë nuk përjashton shqyrtimin kritik të një institucioni të jashtëzakonshëm gjyqësor. Për t’i bërë të dyja me përgjegjësi, duhet të nisemi nga faktet dhe dokumentet, jo nga përfundimi që do të dëshironim të arrinim.
I. Origjina e një gjykate të jashtëzakonshme
Në prill të vitit 2008, ish-Kryeprokurorja e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY), Carla Del Ponte, dhe gazetari Chuck Sudetic botuan librin The Hunt: Me and the War Criminals. Libri paraqiste akuza sipas të cilave disa të burgosur ishin rrëmbyer, ishin transferuar në veri të Shqipërisë dhe u ishin nënshtruar ndalimit dhe keqtrajtimit. Akuza më tronditëse kishte të bënte me heqjen dhe trafikimin e organeve të disa prej të burgosurve.
Fakti që autorja kishte drejtuar më parë Prokurorinë e ICTY-së u dha këtyre akuzave peshë ndërkombëtare. Ato ndihmuan në nxitjen e një hetimi nga Këshilli i Evropës, për të cilin senatori zviceran Dick Marty u emërua raportues. Raporti i tij, i publikuar në vitin 2010 dhe i debatuar në vitin 2011, ngriti akuza për ndalime, zhdukje, keqtrajtime dhe vrasje, krahas pretendimeve për trafikim organesh.
Më pas, Bashkimi Evropian krijoi Task Forcën Speciale Hetimore për të hetuar pretendimet e raportit Marty dhe krime të tjera të ndërlidhura. Ky proces çoi përfundimisht në krijimin e Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar.
Megjithatë, trafikimi i organeve — pretendimi që i dha një pjesë të madhe të forcës fillestare kësaj polemike — nuk ishte pjesë e akuzave kundër këtyre katër të pandehurve. Kjo nuk provon se pretendimet fillestare ishin të fabrikuara. Por kërkon kujdes të veçantë kur përshkruhet marrëdhënia ndërmjet origjinës së Gjykatës dhe çështjes penale që përfundimisht u ndoq para saj.
Si duhet rivlerësuar një mekanizëm i jashtëzakonshëm gjyqësor kur provat zhvillohen në një drejtim të ndryshëm nga pretendimet që fillimisht krijuan vrullin politik për themelimin e tij? Polemika fillestare përfshinte më shumë sesa trafikimin e organeve; fakti që kjo akuzë nuk u përfshi në këtë aktakuzë nuk do të thotë, në vetvete, se çdo ndjekje tjetër penale dilte jashtë mandatit të Gjykatës.
Megjithatë, alternativat meritojnë të shqyrtohen. A mund t’i kishin trajtuar këto krime institucionet vendore, të përforcuara me personel ndërkombëtar dhe me një sistem të besueshëm për mbrojtjen e dëshmitarëve? Cilat rrethana e bënë të nevojshëm krijimin e një mekanizmi të veçantë dhe cilat kushte do të mundësonin, në një fazë të mëvonshme, kalimin e kompetencave tek institucionet vendore?
Këto janë pyetje që lidhen me arkitekturën institucionale, proporcionalitetin dhe llogaridhënien. Ato as nuk mohojnë viktimat, as nuk përcaktojnë fajësinë.
Edhe financimi i Gjykatës meriton shqyrtim transparent. Një vlerësim serioz duhet të bëjë dallimin ndërmjet shpenzimeve të Dhomave dhe Zyrës së Prokurorit, nga njëra anë, dhe kostove të mbrojtjes e shpenzimeve të tjera të ndërlidhura, nga ana tjetër; duhet të përcaktojë periudhën që mbulohet dhe të identifikojë burimet e financimit. Drejtësia nuk mund të vlerësohet vetëm nga kostoja e saj, por një institucion i jashtëzakonshëm duhet të japë llogari për burimet që përdor dhe kohëzgjatjen që kërkon për përmbushjen e misionit të tij.
II. Si reaguan Kosova dhe Shqipëria
Pretendimet e Del Pontes dhe Martyt kërcënuan reputacionin e UÇK-së, prekën Kosovën vetëm pak kohë pas shpalljes së pavarësisë dhe përfshinë pretendime për ngjarje që thuhej se kishin ndodhur në territorin e Shqipërisë. Përgjigjja ndaj tyre kërkonte njëkohësisht hetim të besueshëm dhe kundërshtim të qëndrueshëm të pretendimeve që nuk mbështeteshin në prova. Mohimet politike, të vetme, nuk mund t’i përmbushnin të dyja këto detyra. Kosova dhe Shqipëria kishin nevojë për juristë, diplomatë, historianë dhe studiues të aftë për të shqyrtuar provat, për të komunikuar me institucionet ndërkombëtare dhe për të siguruar vazhdimësinë e përgjigjes nga një qeveri te tjetra. Pyetja nuk është nëse zyrtarët folën apo reaguan, por nëse ndërhyrjet e tyre u shndërruan në një strategji të qëndrueshme.
Shqipëria më vonë e kundërshtoi më fuqishëm narrativën e trafikimit të organeve, përfshirë edhe ndërhyrjen e Kryeministrit Edi Rama në Këshillin e Evropës. Ky angazhim meriton të njihet. Por ai njëkohësisht ngre pyetjen se përse një përgjigje e krahasueshme diplomatike dhe e mbështetur në prova nuk u zhvillua më herët, pikërisht në kohën kur këto pretendime po fitonin peshë institucionale.
As Kosova dhe as Shqipëria nuk mund t’ia diktonin Këshillit të Evropës përfundimet e tij. Por të dyja shtetet mund ta kishin trajtuar këtë çështje si një sfidë institucionale afatgjatë dhe jo si një varg lajmesh të ditës. Kur pretendimet hyjnë në raporte ndërkombëtare, ndikimi i tyre mund të zgjasë shumë më tepër sesa vetë provat mbi të cilat ato mbështeten.
III. Zgjedhjet përpara udhëheqësve politikë shqiptarë
Nga viti 2008 deri në vitin 2015, procesi kaloi nëpër disa etapa të dallueshme: pretendimet e Del Pontes, hetimi i Këshillit të Evropës, raporti Marty, Task Forca Speciale Hetimore dhe negociatat për krijimin e Dhomave të Specializuara. Udhëheqësit politikë patën mundësi të vlerësonin drejtimin që po merrte ky proces përpara se pasojat e tij të bëheshin të pashmangshme. Kosova përballej me kufizime të mëdha. Njohja ndërkombëtare mbetej e paplotë, shteti varej nga mbështetja ndërkombëtare për sigurinë, ndërsa marrëdhëniet me Uashingtonin dhe Brukselin ishin të domosdoshme. Këto rrethana ndihmojnë për të kuptuar vendime që, të shkëputura nga konteksti I kohës, mund të duken të vështira për t’u shpjeguar.
Por këto rrethana nuk e heqin detyrimin për të negociuar me kujdes. Çfarë alternativash shqyrtuan udhëheqësit? Çfarë garancish siguruan për juridiksionin, kohëzgjatjen e mandatit, të drejtat e të pandehurve dhe mbrojtjen e dëshmitarëve? Sa qartë ia shpjeguan publikut institucionin që po merrte formë? Këto pyetje kërkojnë përgjigje të mbështetura në dokumente, jo akuza retrospektive se çdo vendim i vështirë përbënte tradhti. Shqipëria kishte një interes legjitim kur pretendimet kishin të bënin me territorin e saj, por nuk kishte autoritet për të përcaktuar zgjedhjet kushtetuese të Kosovës. Kontributi i saj duhej të forconte aftësinë e Kosovës për të vendosur mbi bazën e provave dhe të konsultimit. Prandaj, çështja e udhëheqjes politike është në thelb çështje gjykimi nën presion: çfarë ishte realisht e mundur, çfarë u ndërmor dhe çfarë u la pa bërë?
IV. Pse Kosova pranoi krijimin e Gjykatës
Krijimi i Dhomave të Specializuara në vitin 2015 ishte një nga vendimet më të vështira dhe më të debatueshme të periudhës së pasluftës në Kosovë. Institucioni u krijua përmes ndryshimeve kushtetuese dhe legjislacionit të miratuar nga Kuvendi i Kosovës, por në rrethana të presionit të konsiderueshëm ndërkombëtar.
Ky fakt kërkon dy të vërteta të mbahen njëkohësisht parasysh.
E para, Dhomat e Specializuara nuk iu imponuan Kosovës formalisht si një gjykatë e huaj pa bazë në rendin juridik të vendit. Ato u krijuan përmes institucioneve kushtetuese të Kosovës dhe funksionojnë mbi bazën e ligjit të Kosovës, ndonëse selinë e kanë në Hagë dhe përbërja e tyre është ndërkombëtare.
E dyta, konteksti politik në të cilin u mor vendimi nuk mund të shpërfillet. Udhëheqësit e Kosovës ndodheshin përballë presionit të fortë nga partnerët kryesorë ndërkombëtarë dhe paralajmërimeve se, nëse Kosova nuk do ta krijonte vetë mekanizmin, çështja mund të zhvendosej në një forum ndërkombëtar mbi të cilin ajo do të kishte edhe më pak ndikim. Kjo e bën të domosdoshme që sot të bëjmë dallimin ndërmjet ligjshmërisë formale të krijimit të Gjykatës dhe debatit politik mbi rrethanat në të cilat Kosova pranoi krijimin e saj.
Në Kuvend pati kundërshtime të fuqishme. Albin Kurti, atëherë një nga figurat kryesore të opozitës dhe sot Kryeministër i Kosovës, ishte ndër kundërshtarët më të zëshëm të krijimit të Gjykatës dhe paralajmëroi për pasojat që, sipas tij, një mekanizëm i tillë mund të kishte për Kosovën dhe për mënyrën se si do të interpretohej lufta e UÇK-së.
Kjo kundërshti e hershme është relevante për historinë politike të Gjykatës, por nuk përcakton ligjshmërinë e vendimeve të saj dhe as fajësinë apo pafajësinë e personave që u gjykuan para saj. Pyetja më e rëndësishme sot nuk është nëse Kosova duhet ta kishte krijuar Gjykatën në vitin 2015. Ai vendim tashmë është pjesë e historisë institucionale të vendit. Pyetja është se çfarë mund të mësohet prej tij.
Kur një shtet i vogël përballet me kërkesa të fuqishme nga aleatët e tij, diplomacia nuk mund të reduktohet në zgjedhjen ndërmjet bindjes dhe refuzimit. Ajo duhet të përfshijë negociimin e kushteve, kufijve, garancive dhe mekanizmave të rishikimit.
Nëse një institucion krijohet si përgjigje ndaj rrethanave të jashtëzakonshme, duhet gjithashtu të ekzistojë një debat serioz mbi momentin kur ato rrethana pushojnë së qeni të jashtëzakonshme.
Kjo nuk është thirrje për ndërhyrje politike në një proces gjyqësor në zhvillim. Është një pyetje legjitime për të ardhmen institucionale të një mekanizmi të krijuar për një qëllim dhe periudhë të caktuar historike.
V. Çfarë konstatoi Gjykata
Më 16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara shpalli vendimin në çështjen kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit.
Gjykata i shpalli të katër fajtorë për krime të caktuara lufte dhe shqiptoi dënime të rënda me burgim. Në të njëjtën kohë, ata u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit.
Ky dallim është thelbësor.
Vendimi nuk duhet as të minimizohet nga ata që i konsiderojnë të pandehurit figura historike të luftës çlirimtare, as të zgjerohet përtej asaj që Gjykata në të vërtetë vendosi.
Gjykata nuk gjykoi UÇK-në si organizatë. Ajo gjykoi katër individë dhe përgjegjësinë e tyre penale sipas akuzave të paraqitura kundër tyre. Po aq e rëndësishme është të thuhet se çfarë nuk ishte pjesë e kësaj çështjeje. Pretendimet për trafikim organesh, të cilat luajtën një rol kaq të madh në polemikat që paraprinë krijimin e mekanizmit të posaçëm, nuk ishin pjesë e akuzave për të cilat këta katër të pandehur u gjykuan.
Kjo nuk e zhvlerëson automatikisht juridiksionin e Gjykatës mbi krimet e tjera që ajo kishte mandat të shqyrtonte. Por e bën të domosdoshme që historia e krijimit të institucionit të mos ngatërrohet me përmbajtjen e aktakuzës dhe të vendimit konkret.
Një tjetër dallim është po aq i rëndësishëm: një vendim penal kundër individëve nuk është një vendim historik mbi karakterin e të gjithë UÇK-së.
UÇK-ja u formua dhe luftoi në rrethanat e represionit serb, konfliktit të armatosur dhe një krize humanitare që përfundimisht solli ndërhyrjen e NATO-s. Asnjë konstatim mbi përgjegjësinë penale individuale nuk e fshin këtë kontekst historik. Por e kundërta është gjithashtu e vërtetë. Drejtësia e kauzës së UÇK-së nuk mund të përdoret si mbrojtje automatike për çdo veprim të çdo individi që veproi në emër të saj. Ky është pikërisht dallimi që duhet të mbrojë Kosova: lufta çlirimtare dhe përgjegjësia penale individuale janë dy çështje të ndryshme.
Nëse këto dy çështje përzihen, Kosova rrezikon të bëjë pikërisht atë që kritikët e Gjykatës thonë se duhet shmangur — ta shndërrojë një proces kundër individëve në një referendum mbi të gjithë luftën e UÇK-së.
VI. Çfarë nuk konstatoi Gjykata
Ndoshta po aq e rëndësishme sa ajo që vendosi Gjykata është ajo që vendimi nuk vendosi.
Ai nuk shpalli se UÇK-ja ishte një organizatë kriminale.
Ai nuk shpalli se lufta e UÇK-së ishte e paligjshme.
Ai nuk e barazoi juridikisht UÇK-në me forcat shtetërore serbe.
Ai nuk e ndryshoi faktin historik se forcat serbe zhvilluan një fushatë represioni dhe dhune kundër shqiptarëve të Kosovës, e cila shkaktoi vrasje, dëbime dhe zhvendosje masive dhe çoi në ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999. Dhe ai nuk vendosi se çdo pjesëtar i UÇK-së mbante përgjegjësi për krimet për të cilat u dënuan individë të caktuar.
Këto dallime janë jashtëzakonisht të rëndësishme, sepse proceset penale ndërkombëtare nuk zhvillohen vetëm në sallën e gjyqit. Vendimet e tyre hyjnë në diskursin politik, në media, në tekstet historike dhe në betejën për kujtesën kolektive.
Pikërisht këtu ekziston një rrezik serioz për Kosovën. Nëse vendimi paraqitet jashtë kontekstit, ai mund të përdoret për të krijuar përshtypjen se UÇK-ja si tërësi ishte një ndërmarrje kriminale ose se konflikti në Kosovë ishte thjesht një përplasje ndërmjet dy palëve moralisht dhe historikisht të barabarta.
Një interpretim i tillë do të shkonte përtej asaj që vendosi Gjykata. Megjithatë, përgjigjja ndaj këtij rreziku nuk duhet të jetë mohimi i krimeve që janë provuar apo shpërfillja e viktimave. Një narrativë historike e besueshme nuk ndërtohet duke zëvendësuar njëanshmërinë e një pale me njëanshmërinë e palës tjetër.
Kosova mund dhe duhet të mbrojë legjitimitetin e luftës së saj çlirimtare, duke pranuar njëkohësisht se individë të caktuar mund të kenë kryer krime dhe se viktimat e këtyre krimeve meritojnë drejtësi.
Ky qëndrim nuk e dobëson UÇK-në. Përkundrazi, ndihmon në mbrojtjen e dallimit ndërmjet qëllimit të një lufte dhe sjelljes së individëve gjatë asaj lufte. Në të drejtën penale ndërkombëtare, përgjegjësia është individuale. Historia, nga ana tjetër, është më e gjerë. Ajo duhet të marrë parasysh shkaqet e konfliktit, strukturat e pushtetit, shkallën e dhunës, viktimat, qëllimet politike dhe veprimet e të gjitha palëve. Prandaj, një aktgjykim penal — sado i rëndësishëm — nuk mund të shkruajë i vetëm historinë e një lufte. As Gjykata nuk duhet të përdoret për ta bërë këtë. As Kosova nuk duhet ta lejojë veten të përgjigjet sikur kjo të ishte ajo që Gjykata ka vendosur. Mbrojtja më e fuqishme e së vërtetës historike nuk është mohimi. Është saktësia.
VII. Amerikanët që e njohën UÇK-në nga afër
Katër dëshmitarë amerikanë të mbrojtjes sollën përvojën e tyre nga angazhimi i drejtpërdrejtë me udhëheqjen e Kosovës gjatë luftës: James Rubin, Paul Williams, Christopher Hill dhe gjenerali Wesley Clark. Rëndësia e dëshmive të tyre qëndron në atë që ata panë dhe përjetuan drejtpërdrejt, jo në kombësinë apo prestigjin e tyre. Dëshmitë e tyre nuk ishin identike, por secila prej tyre ndihmon për të kuptuar mënyrën se si funksiononte autoriteti brenda lëvizjes. Dukshmëria politike dhe ekzistenca e strukturave formale nuk dëshmojnë domosdoshmërisht se ekzistonte edhe kontroll efektiv ushtarak.
James Rubin
Rubin, një zyrtar i lartë i Departamentit të Shtetit i përfshirë në procesin diplomatik, e përshkroi Thaçin kryesisht si një përfaqësues politik, i cili duhej të konsultohej me komandantët përpara marrjes së vendimeve të rëndësishme. Dëshmia e tij bën një dallim të rëndësishëm ndërmjet rolit të spikatur diplomatik dhe aftësisë për të dhënë urdhra ushtarakë detyrues.
Paul Williams
Williams, këshilltar juridik i delegacionit të Kosovës në Rambuje, përshkroi një proces vendimmarrjeje që varej nga konsultimet me komandantët e zonave dhe figura të tjera me ndikim. Dëshmia e tij lidhet me negociatat dhe mënyrën e vendimmarrjes së brendshme dhe nuk duhet interpretuar sikur ai kishte njohuri të drejtpërdrejta për funksionimin e çdo vendi ndalimi.
Christopher Hill
Edhe Hill përshkroi nevojën për konsultime përpara marrjes së vendimeve të rëndësishme. Dëshmia e tij se, në atë kohë, nuk kishte arsye të besonte se Thaçi urdhëronte apo merrte pjesë në krime duhet kuptuar brenda kufijve të asaj që ai personalisht dinte dhe kishte vëzhguar, dhe jo si rezultat i një hetimi gjithëpërfshirës.
Wesley Clark
Clark, Komandanti Suprem i Forcave Aleate të NATO-s në Evropë gjatë luftës, përshkroi një shkallë të konsiderueshme autonomie të komandantëve lokalë dhe atyre të zonave operative dhe vuri në pikëpyetje nëse Thaçi ushtronte një komandë ushtarake konvencionale mbi luftëtarët në mbarë Kosovën.
Këto dëshmi janë relevante, por jo përfundimtare. Dëshmitarët nuk mohuan se ishin kryer krime dhe qasja e tyre nuk shtrihej në çdo veprimtari të UÇK-së. Prandaj, dëshmitë e tyre duhet të vlerësohen brenda këtyre kufijve dhe së bashku me tërësinë e provave të tjera.
Çështja thelbësore është mënyra se si Trupi Gjykues i vlerësoi vëzhgimet e tyre gjatë përcaktimit të autoritetit, sjelljes dhe kontributit të secilit të pandehur. Dallimi ndërmjet komandës dhe formave të tjera të përgjegjësisë penale është thelbësor për këtë vlerësim.
VIII. Nga krimet te katër të pandehurit
Të provosh se janë kryer krime dhe të provosh se një i pandehur i caktuar mban përgjegjësi për to janë dy hapa të veçantë juridikë. Provat për ndalim të paligjshëm, torturë apo vrasje duhet të lidhen me secilin të akuzuar përmes një forme të zbatueshme të përgjegjësisë penale.
Trupi Gjykues arriti në përfundimin se kjo lidhje ishte provuar. Arsyetimi i tij nuk ishte thjesht se të pandehurit mbanin poste të larta, por se ata kishin dhënë kontribut të rëndësishëm në një qëllim të përbashkët kriminal të drejtuar kundër personave që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së. Një apel serioz duhet të përballet drejtpërdrejt me këtë arsyetim dhe jo me një version të thjeshtuar të tij.
Dallimet juridike këtu janë shumë të rëndësishme. Përgjegjësia komanduese lidhet me marrëdhënien juridikisht relevante të një eprori me vartësit e tij dhe me mosmarrjen e masave që kërkonte ligji. Pjesëmarrja në një ndërmarrje të përbashkët kriminale, nga ana tjetër, lidhet me kontributin në një qëllim të përbashkët kriminal dhe me elementin mendor që kërkon ligji. Prandaj, mungesa e komandës efektive nuk e rrëzon, në vetvete, pretendimin për formën e dytë të përgjegjësisë. Por, po kështu, ndikimi politik apo anëtarësia në një organizatë nuk mund të zëvendësojnë provën e elementeve juridike që kërkohen për përgjegjësinë penale.
Pikërisht këtu bëhen të rëndësishme provat mbi mënyrën se si UÇK-ja ishte realisht e organizuar.
Një lëvizje mund të jetë e decentralizuar dhe, megjithatë, brenda saj mund të ketë individë që bashkërendojnë me vetëdije veprime kriminale. Një zyrtar politik mund të mos ketë kontroll mbi çdo luftëtar dhe, megjithatë, të marrë pjesë në shënjestrimin e paligjshëm të personave të caktuar. Një zyrtar i inteligjencës mund të lehtësojë kryerjen e krimeve pa marrë pjesë personalisht në një arrestim. Por edhe e kundërta është e vërtetë. Një titull apo funksion nuk provon vetvetiu se personi që e mbante atë ushtronte autoritet real, se ndante një qëllim kriminal apo se kontribuoi në një krim të caktuar. Prandaj, aktgjykimi duhet të shpjegojë sjelljen dhe qëllimin që i atribuohen secilit të pandehur dhe mënyrën se si u përmbushën kërkesat juridike për përgjegjësinë e tij.
Pyetja e drejtë, pra, nuk është nëse udhëheqësit e njohur duhet të përgjigjen për çdo krim që lidhet me lëvizjen e tyre. Pyetja është nëse Prokuroria provoi përtej dyshimit të arsyeshëm përgjegjësinë e secilit prej tyre.
As admirimi kombëtar për të pandehurit dhe as prestigji i një institucioni ndërkombëtar nuk mund ta japin përgjigjen për këtë pyetje. Përgjigjen duhet ta japin provat dhe ligji.
IX. Kryerësit e drejtpërdrejtë dhe struktura e UÇK-së
Dënimet e katër të pandehurve ngrenë edhe një pyetje që shkon përtej përgjegjësisë së tyre: Kush i kreu fizikisht krimet?
Dikush i arrestoi të ndaluarit. Dikush ruajti vendet e ndalimit. Dikush zhvilloi marrjet në pyetje. Dikush ushtroi torturë. Dikush kreu vrasjet. Përcaktimi i përgjegjësisë në nivelet e larta nuk e shuan përgjegjësinë e autorëve të drejtpërdrejtë.
Viktimat dhe familjet e tyre meritojnë përgjigjet më të plota që mund të japin provat. Cilët autorë të drejtpërdrejtë janë identifikuar? Cilët prej tyre janë hetuar apo ndjekur penalisht? Cilat akuza mbeten ende të pazgjidhura? Fakti që një autor i drejtpërdrejtë nuk është dënuar nuk e zhvlerëson automatikisht dënimin e një udhëheqësi. Por identifikimi dhe përgjegjësia e autorëve të drejtpërdrejtë mbeten të rëndësishme për plotësinë e drejtësisë. Si funksiononte realisht autoriteti UÇK-ja lindi nga rezistenca e armatosur dhe jo nga një shtet i pavarur e i konsoliduar, me ministri të mbrojtjes dhe aparat ushtarak konvencional. Grupet lokale shpesh u formuan rreth familjeve, fshatrave dhe komuniteteve që përballeshin me represionin serb. Komunikimi ishte i vështirë dhe, veçanërisht në fazat e hershme, autoriteti ishte i shpërndarë.
Me kalimin e kohës, lëvizja zhvilloi Shtabin e Përgjithshëm, zonat operative, drejtoritë dhe strukturat politike. Prandaj, do të ishte e pasaktë ta përshkruanim UÇK-në si një organizatë krejtësisht të pastrukturuar. Por do të ishte po aq çorientuese të supozohej se hierarkia e saj formale funksiononte kudo njësoj si hierarkia e një ushtrie kombëtare të konsoliduar. Shpërndarja e autoritetit duhet të shqyrtohet sipas periudhës, vendit dhe funksionit. Kush mund të jepte urdhra? Kush i zbatonte ato? Kush kontrollonte vendet e ndalimit? Kush kishte mundësi të hetonte apo të parandalonte abuzimet?
Përgjigjet mund të ndryshojnë nga një pjesë e lëvizjes në tjetrën dhe nga një fazë e konfliktit në tjetrën.
Roli i spikatur ndërkombëtar i Thaçit, veçanërisht në Rambuje, nuk duhet ngatërruar me provën e kontrollit operacional. Dëshmitë e katër dëshmitarëve amerikanë janë relevante pikërisht për këtë dallim.
Megjithatë, pyetja juridike mbetet ajo e sjelljes së tij konkrete dhe e bazës ligjore mbi të cilën mund të përcaktohet përgjegjësia e tij, dhe jo fakti nëse bota e jashtme e perceptonte atë si udhëheqësin kryesor të UÇK-së.
Kush u ndalua dhe përse
Veprimtaria e shërbimeve serbe të inteligjencës dhe përpjekjet për infiltrim përbënin shqetësime reale gjatë luftës. Disa prej të ndaluarve mund të kenë bashkëpunuar me autoritetet serbe; të tjerë mund të jenë akuzuar për shkak të rivaliteteve politike, përkatësisë etnike, konflikteve personale ose dyshimeve të pambështetura.
Secila prej këtyre mundësive duhet të shqyrtohet individualisht. Trupi Gjykues konstatoi se, me përjashtime të kufizuara, viktimat nuk përbënin kërcënime legjitime të sigurisë. Etiketimi i një personi si “bashkëpunëtor” nuk mund të zëvendësojë provat dhe as të përcaktojë mënyrën se si ai person mund të trajtohet.
Pikërisht këtu kalojmë nga historia dhe struktura organizative te ligji. Edhe gjatë një lufte, ekzistojnë kufij juridikë për mënyrën se si mund të trajtohen personat e ndaluar, të dyshuarit, bashkëpunëtorët e mundshëm dhe personat e akuzuar për tradhti.
Këta kufij — dhe dallimi ndërmjet asaj që kërkon e drejta e luftës dhe asaj që ndodhi në realitetin e konfliktit në Kosovë — janë tema e kapitullit vijues.
X. Ligjet e luftës dhe viktimat
Një nga çështjet më të ndjeshme në shqyrtimin e krimeve të kryera gjatë një konflikti të armatosur është trajtimi i personave të dyshuar si bashkëpunëtorë, informatorë, agjentë të armikut apo tradhtarë.
Historia e luftërave evropiane tregon se persona të dyshuar për bashkëpunim me armikun janë arrestuar, ndaluar, keqtrajtuar dhe, në shumë raste, vrarë pa një proces të rregullt gjyqësor. Kjo ka ndodhur gjatë Luftës së Dytë Botërore, gjatë lëvizjeve të rezistencës dhe në konflikte të tjera. Por fakti që një praktikë ka ndodhur shpesh në histori nuk e bën atë të ligjshme. Ky dallim është themelor.
E drejta ndërkombëtare humanitare nuk ndalon çdo ndalim të personave që paraqesin rrezik real të sigurisë gjatë një konflikti. Por ajo vendos kufij të qartë mbi mënyrën se si personat e ndaluar mund të trajtohen.
Neni 3 i përbashkët i Konventave të Gjenevës, i zbatueshëm në konfliktet e armatosura jondërkombëtare, kërkon trajtim njerëzor të personave që nuk marrin ose nuk marrin më pjesë aktive në luftime. Ai ndalon, ndër të tjera, vrasjen, torturën, trajtimin mizor, marrjen e pengjeve dhe cenimin e dinjitetit personal.
Ai gjithashtu ndalon dënimet dhe ekzekutimet pa një vendim paraprak të dhënë nga një gjykatë e krijuar rregullisht dhe që ofron garancitë gjyqësore të njohura si të domosdoshme.
Kjo do të thotë se edhe një person që dyshohet me arsye se bashkëpunon me armikun nuk humbet mbrojtjen themelore të ligjit.
Dyshimi nuk është dënim.
Akuza nuk është provë.
Dhe lufta nuk e shfuqizon ligjin.
Kjo duhet thënë qartë, sepse mbrojtja e legjitimitetit të luftës së UÇK-së nuk kërkon që të justifikojmë çdo veprim të kryer gjatë saj.
Përkundrazi, nëse pranojmë se UÇK-ja zhvilloi një luftë të drejtë për çlirimin e popullit të Kosovës, atëherë duhet të jemi po aq të gatshëm të pranojmë se veprimet që shkelën ligjet e luftës nuk bëhen të ligjshme vetëm sepse u kryen nga pjesëtarë të një lëvizjeje me një kauzë të drejtë.
Ligji dhe realiteti i luftës
Megjithatë, analiza historike kërkon edhe një dallim tjetër.
Ajo që kërkon ligji dhe ajo që ndodh në realitetin e një lufte nuk janë gjithmonë e njëjta gjë.
Konfliktet krijojnë frikë, kaos, hakmarrje, dyshime dhe dobësim të institucioneve. Luftëtarët shpesh veprojnë me informacion të paplotë. Kufiri ndërmjet civilit, informatorit dhe pjesëmarrësit në konflikt mund të jetë I vështirë për t’u përcaktuar në kohë reale.
Këto rrethana mund të ndihmojnë në shpjegimin e një veprimi. Ato nuk e bëjnë domosdoshmërisht atë veprim të ligjshëm. Ky dallim ndërmjet shpjegimit dhe justifikimit është thelbësor. Në Kosovë kishte arsye reale për t’u shqetësuar për infiltrimin, bashkëpunëtorët dhe veprimtarinë e shërbimeve serbe të sigurisë. Por ekzistenca e këtij kërcënimi nuk provon se çdo person i akuzuar si bashkëpunëtor ishte në të vërtetë i tillë dhe as nuk autorizonte torturën apo ekzekutimin pa gjyq.
Për këtë arsye, vlerësimi i viktimave duhet të bëhet individualisht dhe mbi bazën e provave.
XI. Përgjegjësia individuale dhe UÇK-ja
Një nga rreziqet më të mëdha në debatet pas një lufte është që viktimat të shndërrohen në instrumente të betejës politike. Njëra palë mund të përpiqet t’i përdorë viktimat për të kriminalizuar një lëvizje të tërë. Pala tjetër mund të tundohet t’i minimizojë viktimat për të mbrojtur reputacionin e asaj lëvizjeje.
Të dyja qasjet janë të gabuara.
Një person i torturuar apo i vrarë në mënyrë të paligjshme mbetet viktimë pavarësisht nga përkatësia e tij etnike, bindjet politike apo reputacioni që kishte në komunitet. Edhe nëse një person kishte bashkëpunuar me autoritetet serbe, ai nuk mund të torturohej apo ekzekutohej në mënyrë të paligjshme.
Po kështu, fakti që dikush ishte serb, rom apo kundërshtar politik i UÇK-së nuk provon se ai ishte bashkëpunëtor apo pjesëmarrës në armiqësi.
Prandaj, drejtësia kërkon që viktimat të mos klasifikohen sipas asaj se sa mirë përshtaten në narrativën kombëtare të njërës apo tjetrës palë.
Por edhe këtu duhet të ruajmë proporcionalitetin historik. Njohja e viktimave të krimeve të kryera nga individë të lidhur me UÇK-në nuk duhet të përdoret për të relativizuar apo fshirë shkallën e krimeve, dëbimeve dhe represionit të kryer nga forcat serbe kundër popullsisë shqiptare të Kosovës.
Të dyja të vërtetat mund të qëndrojnë së bashku.
Serbia, përmes forcave të saj shtetërore, zhvilloi një fushatë të gjerë represioni dhe dhune në Kosovë. Dhe individë të lidhur me UÇK-në mund të kenë kryer krime kundër personave të caktuar.
Pranimi i së dytës nuk e mohon të parën. Po kështu, e para nuk mund të përdoret për të mohuar të dytën. Një shoqëri që dëshiron të mbrojë historinë e saj duhet të jetë mjaftueshëm e sigurt për t’u përballur edhe me pjesët e saj më të dhimbshme.
Kjo nuk është dobësi.
Është pjekuri historike.
XII. Pyetjet për shqyrtimin në apel
Një tjetër dallim që kërkon vëmendje është ai ndërmjet veprimeve të kryera gjatë konfliktit të armatosur dhe atyre të kryera pas përfundimit të luftimeve aktive. Ky dallim është i rëndësishëm si juridikisht, ashtu edhe moralisht. Gjatë luftës, njerëzit veprojnë në rrethana ekstreme: ekziston armiku, ekziston rreziku i menjëhershëm, ekzistojnë operacionet ushtarake, infiltrimi, pasiguria dhe shpesh mungesa e institucioneve funksionale. Asnjëra prej këtyre rrethanave nuk legalizon torturën, vrasjen apo keqtrajtimin e personave të mbrojtur.
Por ato janë pjesë e kontekstit në të cilin duhet kuptuar sjellja.
Pas përfundimit të luftimeve aktive, konteksti ndryshon. Kur rreziku i menjëhershëm ushtarak zvogëlohet dhe fillon krijimi i institucioneve civile, justifikimi i veprimeve të dhunshme me nevojat urgjente të luftës bëhet edhe më i vështirë. Prandaj, kur shqyrtohen pretendimet për rrëmbime, ndalime, hakmarrje apo vrasje pas luftës, ato duhet të analizohen me vëmendje të veçantë.
Megjithatë, edhe këtu duhet shmangur një vijë artificiale tepër e thjeshtë. Luftërat nuk përfundojnë gjithmonë në një çast të vetëm. Pas qershorit 1999, Kosova mbeti një territor i destabilizuar, me popullsi të zhvendosur, institucione të shkatërruara, tensione ndëretnike, armë në qarkullim dhe struktura shtetërore që ende nuk funksiononin normalisht. Prania ndërkombëtare po vendosej gradualisht. Kështu, periudha pas hyrjes së NATO-s dhe forcave ndërkombëtare nuk mund të trajtohet sikur Kosova ishte shndërruar menjëherë në një shtet normal dhe paqësor.
Por, përsëri, konteksti nuk është imunitet.
Nëse persona u rrëmbyen, u torturuan apo u vranë për hakmarrje, për eliminimin e kundërshtarëve politikë apo për arsye etnike pasi kërcënimi ushtarak kishte kaluar, këto veprime kërkojnë përgjegjësi.
Pse ky dallim ka rëndësi
Klasifikimi i krimeve sipas kohës dhe rrethanave në të cilat janë kryer nuk synon krijimin e një hierarkie viktimash. Ai synon të kuptojë motivin, kontekstin dhe bazën juridike të përgjegjësisë. Një vrasje e paligjshme mbetet një vrasje e paligjshme. Por historia duhet të jetë në gjendje të bëjë dallimin ndërmjet një veprimi të kryer në mes të një operacioni luftarak, një hakmarrjeje të menjëhershme në kaosin e luftës dhe një veprimi të organizuar kundër kundërshtarëve pasi luftimet kanë përfunduar. Këto dallime mund të kenë rëndësi për analizën juridike, për vlerësimin historic dhe për mënyrën se si një shoqëri kupton të kaluarën e saj. Në fund, standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë:
Asnjë viktimë nuk duhet të fshihet.
Asnjë krim nuk duhet të justifikohet vetëm për shkak të identitetit të autorit.
Dhe asnjë krim individual nuk duhet të përdoret për të kriminalizuar një popull, një luftë çlirimtare apo një brez të tërë.
Drejtësia kërkon individualizim.
Historia kërkon kontekst.
Dhe një shoqëri e pjekur duhet të jetë në gjendje t’i mbrojë të dyja.
XIII. Përgatitja për apelin
Çështjet e identifikuara më sipër kërkojnë përgatitje juridike. Por Kosova ka nevojë edhe për një përgjigje të bashkërenduar ndaj pasojave politike dhe historike të aktgjykimit, me përgjegjësi të qarta dhe të ndara ndërmjet juristëve, institucioneve publike, studiuesve dhe atyre që komunikojnë me publikun. Kjo punë duhet të fillojë përpara seancave të apelit dhe të vazhdojë pa synuar drejtimin e rezultatit gjyqësor.
Përgatitja e opinionit publik duhet të nënkuptojë përgatitjen e qytetarëve për t’i kuptuar çështjet dhe për të pranuar shqyrtimin e ligjshëm të tyre. Ajo nuk duhet të shndërrohet në mobilizim politik për të siguruar një vendim të paracaktuar.
Objektivi duhet të jetë një proces i drejtë dhe një publik i mirëinformuar, jo ushtrimi i presionit politik mbi gjyqtarët e apelit.
Avokatët duhet ta udhëheqin apelin
Mbrojtja duhet të ketë kontrollin e plotë mbi strategjinë gjyqësore. Sipas nenit 46 të Ligjit nr. 05/L-053, apeli lidhet me gabime juridike që e bëjnë aktgjykimin të pavlefshëm, gabime faktike që kanë shkaktuar dështim të drejtësisë ose gabime në caktimin e dënimit; apeli nuk është një gjykim i ri. Avokatët duhet ta lidhin çdo kundërshtim me dosjen dhe standardin juridik përkatës, dhe jo thjesht të përsërisin interpretimin historik të mbrojtjes. [A1]
Çështjet e ngritura në kapitujt e mëparshëm duhet të shndërrohen në një program pune juridik të disiplinuar: të identifikohet konstatimi që kundërshtohet, të përcaktohen provat dhe standardi përkatës dhe të shpjegohet përse një gabim i mundshëm ka ndikuar në dënimin apo përgjegjësinë e secilit të pandehur.
Specialistë të pavarur të së drejtës penale ndërkombëtare mund t’i ndihmojnë avokatët në testimin e argumenteve më të ndërlikuara. Studiuesit mund të ndihmojnë në sistemimin e dokumenteve publike dhe në identifikimin e materialeve potencialisht relevante, por vetëm mbrojtja mund të vlerësojë pranueshmërinë, konfidencialitetin dhe mundësinë ligjore të paraqitjes së provave shtesë.
Asnjë fushatë publike nuk duhet të zbulojë këshilla të privilegjuara juridike apo të publikojë prova përpara se avokatët të përcaktojnë nëse dhe si mund të përdoren ligjërisht.
Udhëheqja politike dhe diplomacia
Udhëheqësit politikë duhet të mbrojnë procesin e drejtë, përfaqësimin adekuat dhe pavarësinë e gjyqësorit. Ata mund dhe duhet t’u shpjegojnë aleatëve përse Kosova i konsideron të rëndësishme disa çështje institucionale, duke pranuar njëkohësisht se qeveritë nuk mund të negociojnë pafajësi dhe as t’i udhëzojnë gjyqtarët që të rrëzojnë dënime.
Misionet diplomatike të Kosovës duhet t’u ofrojnë ministrive të jashtme, ligjvënësve dhe organizatave ndërkombëtare përkatëse materiale të shkurtra, të sakta dhe të mbështetura në burime. Këto materiale duhet të bëjnë dallimin ndërmjet procesit të apelit dhe debatit më të gjerë mbi origjinën, mandatin dhe pasojat historike të Gjykatës.
Shqipëria mund ta mbështesë këtë përpjekje përmes konsultimit me Kosovën, veçanërisht aty ku pretendimet lidhen me territorin shqiptar, pa folur në emër të institucioneve të Kosovës.
Një përmbledhje e përbashkët faktike duhet të jetë në dispozicion të të gjitha forcave politike, ndërsa dallimet në interpretim duhet të pranohen hapur. Konsistenca faktike nuk kërkon uniformitet politik.
Institucionet duhet të sigurojnë vazhdimësinë
Institucionet e Kosovës duhet të ruajnë dokumentet relevante, të sigurojnë qasje të ligjshme në arkiva dhe të garantojnë që çdo mbështetje publike për përfaqësimin juridik të jetë transparente dhe e audituar siç duhet. Kuvendi mund të mbikëqyrë politikat dhe shpenzimet, por nuk duhet të shndërrohet në një gjykatë alternative të apelit. Qeveria duhet t’i mbështesë viktimat dhe dëshmitarët paralelisht me garantimin e të drejtave procedurale të të pandehurve.
Një sekretariat i vogël koordinues mund të mbajë një kalendar pune, një regjistër publik të burimeve dhe një ndarje të qartë të përgjegjësive ndërmjet diplomacisë, kërkimit dhe komunikimit publik. Mbrojtja duhet të ketë kanal të veçantë konfidencial dhe të ruajë autoritet të plotë mbi procesin gjyqësor.
Asnjë organ koordinues nuk duhet të mbikëqyrë gjyqtarët, t’u diktojë studiuesve të pavarur apo t’u kërkojë të gjithë pjesëmarrësve të mbështesin të njëjtin interpretim të provave.
Universitetet dhe studimet e pavarura
Universitetet dhe historianët duhet ta dokumentojnë konfliktin në mënyrë gjithëpërfshirëse: represionin para luftës, lindjen dhe organizimin e UÇK-së, vuajtjet e civilëve, negociatat diplomatike, ndërhyrjen e NATO-s dhe krimet e kryera nga individë të të gjitha komuniteteve.
Studiuesit e së drejtës ndërkombëtare duhet të analizojnë përgjegjësinë penale, arsyetimin mbi provat dhe standardet e një gjykimi të drejtë pa e paracaktuar përfundimin që dëshirojnë të arrijnë.
Vlerësimi nga kolegët akademikë, transparenca e financimit dhe botimi në anglisht dhe në gjuhë të tjera të rëndësishme janë thelbësore. Studimet e porositura vetëm për të provuar pafajësinë do të bindin pak njerëz jashtë një audience që tashmë është e bindur. Hulumtimi që nuk shmang provat e vështira mund të ketë autoritet shumë më të madh. Institutet kërkimore dhe analiza e politikave
Institutet kërkimore kanë një rol tjetër. Ato mund të shqyrtojnë arkitekturën institucionale të gjykatave të jashtëzakonshme, kohëzgjatjen dhe llogaridhënien e tyre, marrëdhënien me drejtësinë vendore dhe kushtet për një kalim eventual të kompetencave.
Nëse propozohet reformë, cilët hapa kushtetues kërkohen? Cilat angazhime duhet të rinegociohen? Si do të vazhdojë mbrojtja e dëshmitarëve? Kush do t’i trajtojë çështjet e papërfunduara? Sa do të kushtojë tranzicioni? Këto janë çështje të politikave publike që kërkojnë prova dhe planifikim praktik, jo një deklaratë tjetër se Gjykata ose është përtej çdo kritike, ose është krejtësisht e paligjshme.
Komunikimi publik dhe diaspora
Komunikimi publik duhet ta përkthejë analizën e saktë në një gjuhë që qytetarët mund ta kuptojnë. Një burim publikisht i qasshëm duhet të përmbajë dokumente të verifikuara, shpjegime të procedurës së apelit, dallime të kujdesshme ndërmjet pretendimeve dhe konstatimeve gjyqësore dhe korrigjime të shpejta të pohimeve që mund të provohen si të pasakta.
Gazetarët duhet të mbeten të lirë të vënë në pikëpyetje si Gjykatën, ashtu edhe kritikët e saj. Dëshmitarët, viktimat dhe familjet e tyre nuk duhet të shndërrohen në objektiva sulmi. As zyrtarët publikë dhe as mbështetësit nuk duhet të publikojnë identitete të mbrojtura, t’i etiketojnë dëshmitarët si tradhtarë apo të lënë të kuptohet se patriotizmi kërkon mohimin e krimeve.
Organizatat e diasporës mund të organizojnë debate publike, të financojnë në mënyrë transparente kërkime të pavarura dhe të angazhohen me përfaqësuesit e zgjedhur përmes advokimit të ligjshëm. Kontributi i tyre më i fuqishëm është qasja, ekspertiza profesionale dhe vëmendja e vazhdueshme.
Të punohet së bashku para dhe gjatë apelit
Faza e parë duhet të krijojë një themel të besueshëm: verifikimin e dokumentacionit publik, ndarjen e përgjegjësive, ruajtjen e materialeve dhe përcaktimin e standardeve për deklaratat publike.
Në të njëjtën kohë, avokatët duhet të përfundojnë parashtresat e nevojshme dhe të respektojnë çdo afat procedural. Përgatitja publike nuk mund të bëhet arsye për shtyrjen e punës juridike.
Faza e dytë duhet të prodhojë materiale të dobishme përpara seancave: informacione diplomatike, studime të pavarura, shpjegime shumëgjuhëshe dhe diskutime ku përfshihen edhe kritikë të mirëinformuar.
Kur procedura e apelit të jetë aktive, zhvillimet juridike duhet të udhëheqin shpjegimet publike. Puna tjetër mund të vazhdojë, por ajo duhet të respektojë procesin e provave dhe të shmangë fushatat për një rezultat gjyqësor të paracaktuar.
Pas vendimit të apelit, publikut duhet t’i shpjegohet saktësisht se çfarë u konfirmua, çfarë u ndryshua apo çfarë u rrëzua — dhe përse.
Qëllimi duhet të jetë një çështje juridike e përgatitur me rigorozitet dhe një debat publik i mirëinformuar. Pastaj gjyqtarët duhet të lihen të vendosin.
Dhe përgjigjja kombëtare duhet të mbetet e besueshme edhe nëse rezultati nuk është ai që dëshirohet.
XIV. Kuvendi dhe kufijtë e reformimit të Gjykatës
Procesi i apelit po zhvillohet paralelisht me një debat tjetër institucional: ndryshimet e tetorit 2026 në ligjin që rregullon Dhomat e Specializuara. Kuptimi dhe efekti i tyre varen nga kuadri kushtetues, teksti përfundimtar dhe mënyra e zbatimit të ligjshëm.
Raportimet e vendosin votimin në lexim të dytë më 6 tetor, me 88 vota pro, pas negociatave ndërmjet udhëheqësve të partive dhe protestave jashtë Kuvendit. [A2]
Por miratimi parlamentar, hyrja në fuqi, vlefshmëria kushtetuese dhe zbatimi praktik janë faza të ndryshme. Një deklaratë politike nuk duhet të paraqitet si provë se Gjykata tashmë ka humbur një kompetencë të caktuar.
Çfarë synojnë të arrijnë ndryshimet
Agjenda e reformës, siç është përshkruar publikisht, përfshin kufizimin e juridiksionit, transferimin e disa çështjeve te institucionet vendore, ndryshimin e rrugëve të shqyrtimit gjyqësor dhe ndryshime në dënime ose në mënyrën e ekzekutimit të tyre.
Raportimet e mëhershme mbi propozimin përmendnin gjithashtu një maksimum prej pesëmbëdhjetë vjetësh burgim dhe dispozita për falje presidenciale. Por këto përshkrime nuk duhet të trajtohen si transkriptim I verifikuar i çdo dispozite të miratuar përfundimisht. [A3]
Deri më 9 tetor 2026, teksti i plotë dhe i autentikuar i ndryshimeve përfundimtare dhe statusi i hyrjes së tyre në fuqi nuk janë verifikuar për qëllimet e kësaj eseje.
Prandaj, dispozitat e raportuara duhet të paraqiten si të tilla. Efekti i tyre kërkon shqyrtimin e tekstit përfundimtar, dispozitave kalimtare dhe çdo vendimi të organit gjyqësor kompetent. Nuk mund të supozohet lirimi automatik, transferimi, zvogëlimi i dënimit apo përfundimi i procedurave.
Çfarë argumentoi Fatmir Limaj në “Rubikon”
Në pjesët e publikuara nga Klan Kosova nga paraqitja e tij në Rubikon më 8 tetor, Fatmir Limaj argumentoi se Kuvendi, si institucioni që krijoi Gjykatën, ka të drejtë ta ndryshojë kuadrin ligjor që e rregullon atë.
Ai gjithashtu u bëri thirrje avokatëve të Salih Mustafës dhe Pjetër Shalës të kërkojnë transferimin e tyre në Kosovë pasi ligji i ri të hyjë në fuqi, duke iu referuar dispozitave që, sipas tij, kërkojnë vuajtjen e dënimit në Kosovë. [A4].
Limaj ngre një çështje legjitime të sovranitetit. Por interpretimi i tij nuk përcakton vlefshmërinë kushtetuese dhe as zbatueshmërinë e menjëhershme të ligjit. Pjesët e publikuara dëshmojnë qëndrimin e tij; ato nuk janë as transkript i plotë dhe as vendim gjyqësor.
Kuvendi ka autoritet brenda një kuadri kushtetues
Neni 162 i vendos Dhomat e Specializuara brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës, por njëkohësisht krijon rregullime të posaçme. Paragrafi 3 ia cakton Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese referimet kushtetuese që lidhen me këtë institucion, ndërsa paragrafët 13 dhe 14 parashikojnë vazhdimin e mandatit deri në njoftimin e përcaktuar për përfundimin e tij. [A5].
Në aktgjykimin e nëntorit 2020, kjo Dhomë konfirmoi juridiksionin e saj ekskluziv mbi ndryshimet e propozuara kushtetuese që lidhen me institucionin, konstatoi se propozimet cenonin të drejta të mbrojtura dhe ritheksoi se mandati vazhdon deri në njoftimin për përfundim nga Këshilli i Bashkimit Evropian. [A6]
Ky precedent e bën të vështirë të mbrohet një pretendim absolut se Gjykata nuk mund të shqyrtojë veprime relevante të Kuvendit.
Kuvendi mund të miratojë ligje. Por nuk mund të supozohet se një ndryshim i zakonshëm ligjor mund ta mënjanojë Kushtetutën.
Reforma e ligjshme është ushtrim i sovranitetit. Por ajo kërkon respektimin e procedurave kushtetuese dhe të angazhimeve përmes të cilave është ushtruar ky sovranitet.
A mund të ndikojnë ndryshimet në apel?
Apeli duhet të mbrohet nga ndërhyrja politike. Kuvendi nuk mund të vendosë nëse provat vërtetojnë fajësinë e katër të pandehurve dhe as t’i udhëzojë gjyqtarët e apelit drejt një rezultati të caktuar. Një votim parlamentar nuk është shpallje pafajësie dhe nuk e fshin një aktgjykim ekzistues. Megjithatë, do të ishte tepër kategorike të thuhej se legjislacioni nuk mund të ndikojë kurrë në procedurat në zhvillim. Një ndryshim i vlefshëm mund të ngrejë çështje që lidhen me procedurën, juridiksionin, dënimin apo dispozitat kalimtare.
Avokatët duhet të shqyrtojnë formulimin e saktë të dispozitës, pajtueshmërinë e saj kushtetuese dhe çdo parim që kërkon zbatimin e një ligji penal vërtet më të favorshëm.
Në fund, organi gjyqësor kompetent duhet të vendosë nëse dhe si zbatohet ndryshimi.
Deri atëherë, mbrojtja duhet të vazhdojë apelin sipas kuadrit juridik në fuqi, të ruajë çdo kundërshtim të nevojshëm dhe të respektojë afatet procedurale. Siç thuhet shpesh, ndryshimi i rregullave në mes të lojës ngre çështje serioze të drejtësisë procedurale. Ndryshimi i tyre pasi loja ka përfunduar është një çështje tjetër juridike dhe institucionale.
Reforma e ardhshme dhe mbyllja eventuale
Një gjykatë e jashtëzakonshme mund të jetë, në mënyrë legjitime, e përkohshme.
Kosova mund të kërkojë rishikimin e funksionimit të saj të ardhshëm dhe të synojë reformimin e negociuar apo mbylljen eventuale. Por çdo tranzicion funksional duhet të ruajë trajtimin e ligjshëm të procedurave të papërfunduara, të drejtat e viktimave, mbrojtjen e dëshmitarëve, dokumentet konfidenciale dhe detyrimet që vazhdojnë edhe pas përfundimit të gjykimeve.
Një propozim serioz reforme duhet të përcaktojë cilat funksione duhet të ndryshojnë, të shpjegojë bazën juridike dhe të tregojë se institucionet që do t’i marrin ato kompetenca mund t’i ushtrojnë në mënyrë të pavarur.
Thjesht deklarimi se Kuvendi mund ta zhbëjë atë që dikur krijoi nuk provon se një shfuqizim i njëanshëm do ta përfundonte ligjërisht të gjithë kuadrin institucional.
Presioni politik dhe përgjegjësia e Kurtit
Rrethanat e votimit meritojnë shqyrtim politik. Zemërimi publik, protestat dhe negociatat ndërmjet udhëheqësve partiakë ishin qartazi pjesë e kontekstit. Është e arsyeshme të shtrohet pyetja nëse Kurti dhe udhëheqës të tjerë i mbështetën ndryshimet pjesërisht për të zbutur presionin, për të mbrojtur pozitat e tyre politike apo për të demonstruar solidaritet me ish-udhëheqësit e UÇK-së.
Por një motiv i mundshëm nuk është një fakt i provuar.
Materiali i shqyrtuar nuk provon se Kurti veproi vetëm për t’i kënaqur protestuesit dhe as nuk vërteton pretendimin e saktë se demonstruesit kërcënuan të mos lejonin asnjë deputet të largohej pa u miratuar ligji. Protesta paqësore meriton mbrojtje. Çdo përpjekje për të detyruar ligjvënësit do të kërkonte shqyrtim të veçantë. Përgjegjësia politike gjithashtu nuk kufizohet te Kryeministri. Mbështetja e raportuar ndërpartiake do të thotë se vendimi nuk mund t’i atribuohet drejt vetëm Kurtit. Çdo parti që e mbështeti duhet të shpjegojë se në çfarë këshillash juridike u mbështet, nëse u zhvilluan konsultime ndërkombëtare dhe cilat pasoja praktike pret nga ndryshimet.
Pasojat përtej votimit parlamentar
Debati tashmë ka marrë edhe dimension diplomatik. Më 8 tetor, Bashkimi Evropian deklaroi se ndryshimet e miratuara bien ndesh me detyrimet e Kosovës ndaj BE-së dhe bëri thirrje për respektimin e mandatit dhe pavarësisë së Gjykatës, si dhe për mbrojtjen e dëshmitarëve. [A7]
Ky është një qëndrim i rëndësishëm institucional, por nuk është vetvetiu një vendim gjyqësor mbi vlefshmërinë kushtetuese të ndryshimeve. Një konflikt i pazgjidhur mund ta ndërlikojë bashkëpunimin dhe të krijojë pasiguri për të pandehurit dhe viktimat.
Përgjigjja e nevojshme është analiza transparente juridike dhe konsultimi — jo parashikime për zbatim automatik, humbje apo sanksione.
Kosova duhet ta mbrojë apelin përmes ligjit dhe ta shqyrtojë të ardhmen e Gjykatës përmes reformës së ligjshme institucionale. Sovraniteti meriton respekt. Po kështu edhe angazhimet kushtetuese përmes të cilave Kosova ka zgjedhur ta ushtrojë atë.
XV. Përmasa politike
Krijimi i Dhomave të Specializuara ishte një vendim politik dhe diplomatik. Qeveritë e mbështetën atë, institucionet negociuan dhe financuan mekanizmin, ndërsa Kuvendi i Kosovës e autorizoi nën presion të fortë ndërkombëtar. Pranimi i këtyre origjinave politike është i domosdoshëm për të kuptuar institucionin.
Por kjo nuk provon se gjyqtarët dhanë një vendim të diktuar politikisht. Materiali i shqyrtuar këtu nuk ofron prova se ndonjë qeveri e udhëzoi Trupin Gjykues t’i shpallte fajtorë katër të pandehurit apo të përcaktonte dënimet e tyre.
Një pretendim i tillë do të kërkonte prova shumë më të forta sesa pakënaqësia me rezultatin.
Duhet bërë dallimi ndërmjet vendimeve politike mbi arkitekturën e drejtësisë dhe vendimeve gjyqësore brenda një çështjeje penale. Mandati, burimet financiare dhe struktura institucionale formohen në botën politike. Gjykimi i çështjes duhet të udhëhiqet nga provat dhe ligji. Të dyja mund dhe duhet të shqyrtohen kritikisht, pa supozuar se kritika ndaj njërës provon manipulimin e tjetrës.
Përse një mekanizëm i jashtëzakonshëm?
Zyrtarë të lartë serbë dhe jugosllavë u ndoqën penalisht para ICTY-së. Ky fakt historik nuk duhet të anashkalohet.
Megjithatë, familje nga komunitete të ndryshme vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për krime të pazgjidhura. Krijimi i një mekanizmi tjetër të jashtëzakonshëm, të përqendruar kryesisht në pretendimet që lidhen me figura të UÇK-së, kuptueshëm ngriti pyetje mbi ekuilibrin dhe fushëveprimin e drejtësisë.
Përse u konsiderua e nevojshme një gjykatë e veçantë me seli jashtë Kosovës?
A mund t’i kishte trajtuar krimet e mbetura një mekanizëm më i gjerë vendor, me mbështetje ndërkombëtare?
Sa peshë iu dha mbrojtjes së dëshmitarëve dhe kapacitetit të institucioneve vendore?
Këto janë pyetje legjitime mbi projektimin e institucionit, edhe nëse një analizë e plotë do të arrinte në përfundimin se mekanizmi i zgjedhur ishte i nevojshëm.
Gjeopolitika dhe kufijtë e përfundimeve
Ish-diplomatët shqiptarë Roland Bimo dhe Agim Nesho kanë sugjeruar se ndryshimi i kalkulimeve strategjike mund ta bëjë një simetri më të madhe politike ndërmjet serbëve dhe shqiptarëve të dobishme për diplomacinë perëndimore.
Ky interpretim mund dhe duhet të shqyrtohet.
Por ai nuk është provë se Gjykata u krijua për të rehabilituar Serbinë dhe as se vendimet e fajësisë u diktuan për këtë qëllim.
Rëndësia strategjike e Serbisë dhe ndjekja penale e ish-udhëheqësve të UÇK-së mund të ekzistojnë njëkohësisht pa qenë domosdoshmërisht njëra shkaku i tjetrës.
Një kritikë serioze duhet të dallojë: çfarë vërtetojnë dokumentet; çfarë sugjerojnë rrethanat; dhe çfarë mbetet e panjohur.
Shqiptarët duhet të jenë të lirë të vënë në pikëpyetje mandatin e institucionit, kostot, kohëzgjatjen dhe ndikimin e tij mbi besimin në drejtësi. Por këto pyetje bëhen më të fuqishme kur i rezistojnë verifikimit. Dyshimi mund të jetë arsye për të hetuar. Ai nuk mund të shërbejë si përgjigje.
