Dëshmitë arkeologjike dhe dokumentat arkivore, prani e pandërprerë shqiptare nga Ulpiana antike e deri më sot
Ismet Hajrullahu
Dëshmitë arkeologjike dhe dokumentet arkivore rrëzojnë narrativat politike duke vërtetuar praninë e pandërprerë autoktone shqiptare nga Ulpiana antike e deri më sot.
Lipjani, një qytet i lashtë në qendër të Kosovës, mbart një trashëgimi të pasur historike që shpesh ka kaluar në heshtje. Gjatë shekullit të njëzetë, narrativat e ndryshme politike u përpoqën ta minimizonin apo ta tjetërsonin historinë e kësaj treve duke i paraqitur shqiptarët si ardhacakë. Megjithatë, dokumentet autentike, arkivat ndërkombëtare dhe gërmimet më të fundit arkeologjike po e përmbysin këtë qasje të shtrembëruar duke rikthyer të vërtetën shkencore mbi rolin e pazëvendësueshëm të shqiptarëve.
Rrënjët e këtij qyteti lidhen ngushtë me antikitetin dhe qytetërimin dardan. Gërmimet e fundit në Parkun Arkeologjik të Ulpianës, të udhëhequra nga arkeologët Profesor Doktor Arben Hajdari (Universiteti i Prishtinës), Milot Berisha (Instituti Arkeologjik i Kosovës) dhe profesori francez Christophe Goddard (Shkolla e Lartë Normale e Parisit), kanë sjellë zbulime epokale. Ndër to shquhet një bazilikë madhështore paleokristiane, 75 metra e gjatë, e cila vlerësohet si një nga më të mëdhatë në Ballkan. Mbi të gjitha, gjetja e një mozaiku unik me mbishkrim kushtuar Perandorit Justinian të Parë (me origjinë dardane) dhe bashkëshortes së tij, Teodora, konfirmon se ky qytet u rindërtua si një qendër e fuqishme administrative e quajtur Justiniana Secunda (Justiniana e Dytë) duke vërtetuar shkencërisht vazhdimësinë e popullatës vendase.
Pas rënies së Perandorisë Romake, kjo zonë ruajti gjallërinë e saj edhe gjatë periudhave bizantine dhe osmane. Regjistrat e Sanxhakut të Vushtrrisë të shekullit të gjashtëmbëdhjetë, të studiuar dhe të publikuar nga historiani dhe osmanologu i shquar Profesor Doktor Skënder Rizaj, dokumentojnë saktë me emra dhe mbiemra praninë e familjeve shqiptare me funksione të rëndësishme në jetën ekonomike dhe shoqërore të Lipjanit duke rrëzuar përfundimisht çdo tezë tjetërsuese.
Identiteti kulturor i shqiptarëve të Lipjanit ka qenë historikisht i pasur dhe i larmishëm në sferën shpirtërore. Monumente si Kisha e Shën Mërisë dëshmojnë për praninë e hershme të shqiptarëve katolikë. Po ashtu, dëshmi e kësaj trashëgimie ortodokse është edhe Kisha e Graçanicës — historikisht e njohur si Kisha e Shën Mërisë së Virgjër — e cila u ngrit mbi themelet e një bazilike më të vjetër paleokristiane të shekullit të gjashtë, të lidhur me Ulpianën duke dëshmuar shtresëzimin kulturor mbi popullatën vendase. Dokumente të shumta të nxjerra nga arkivat e Vatikanit prej historianëve si Profesor Doktor Jahja Drançolli vërtetojnë këtë prani të hershme kulti. Shkencëtarët argumentojnë se këto monumente duhet të trajtohen me kujdes shkencor për të ndriçuar trashëgiminë tonë, pavarësisht konvertimeve fetare që ndodhën ndër shekuj, qoftë me dëshirë apo nën dhunën e pushtuesve.
Vitet e fundit, interesi për historinë lokale ka njohur një ringjallje të madhe. Institucionet e Kosovës kanë ndërmarrë hapa të rëndësishëm duke përfshirë shpronësimin shtetëror të dhjetëra hektarëve të tokave në Ulpianë për t’i hapur rrugë gërmimeve pa pengesa administrative. Megjithatë, sfidat mbeten të pranishme. Mungesa e investimeve të mjaftueshme në infrastrukturën e parkut, nevoja për botime të plota të përkthyera në gjuhë të huaja dhe promovimi ndërkombëtar kërkojnë angazhim më serioz.
Media, opinioni publik dhe bota akademike duhet të bashkëpunojnë ngushtë. Përmes dokumentarëve, ekspozitave dhe nismave si festivali kulturor “Ulpiana Fest”, ne mund ta mbrojmë këtë pasuri nga harresa apo përvetësimi. Trashëgimia e Lipjanit mbetet pjesë e pashkëputur e identitetit tonë kombëtar, dhe historia dëshmon se shqiptarët kanë qenë, janë dhe do të mbeten pjesë e pandarë e këtij qyteti të lashtë.
