Kur pushteti harron qytetarët, zjarri bëhet pasqyrë e krizës morale të tij!
Isuf B. Bajrami
Ka momente në histori kur e kaluara nuk mbetet më në faqet e librave, por shfaqet para syve tanë, sikur historia të ketë vendosur të përsërisë vetveten. Ndryshojnë shekujt, ndryshojnë fytyrat, ndryshojnë skenat, por disa sjellje njerëzore mbeten të njëjta: arroganca e pushtetit, vuajtja e qytetarëve dhe përpjekja për t’ia hedhur fajin atyre që guxojnë të ngrenë zërin.
Sot, kur shohim Tiranën të përfshirë nga tensionet, zemërimin qytetar dhe pamjet e zjarrit, mendja na kthehet te Roma e lashtë, te zjarri i madh i vitit 64 pas Krishtit dhe te figura e perandorit Neron, emri i të cilit mbeti i lidhur përgjithmonë me atë tragjedi.
Legjenda thotë se Neroni i binte lirës ndërsa Roma digjej. Historikisht, nuk është vërtetuar as se ai e shkaktoi zjarrin, as se luante lirën duke parë qytetin të digjej. Por metafora mbijetoi shekujt, sepse brenda saj fshihet një e vërtetë e hidhur për natyrën e pushtetit: ndonjëherë, ndërsa qytetarët përballen me krizën, udhëheqësit duken sikur jetojnë në një realitet krejt tjetër.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja që nuk mund të anashkalohet: a po shohim sot në Tiranë një skenë që na kujton këtë kapitull të errët të historisë?
Jo sepse historia duhet përsëritur fjalë për fjalë, por sepse sjelljet që e bëjnë atë të paharrueshme mund të shfaqen përsëri, nën forma të reja.
Sepse zjarri që duhet të shqetësojë më shumë një shoqëri nuk është vetëm ai që djeg ndërtesat, por edhe ai që përhapet në ndërgjegjen e saj: zjarri i mosbesimit, i padrejtësisë dhe i humbjes së shpresës.
Kur qytetari shndërrohet në fajtor
Por ka edhe një ngjashmëri tjetër që e bën këtë paralelizëm historik edhe më domethënës.
Sipas historianit romak Tacit, pas zjarrit të madh të Romës, Neroni i fajësoi të krishterët dhe i bëri ata objekt të një persekutimi mizor. Kjo ndodhi në një kohë kur të krishterët përbënin një pakicë të cenueshme dhe kur akuzat kundër tyre shërbyen për ta zhvendosur vëmendjen nga dyshimet që rëndonin mbi perandorin.
Historia na kujton kështu një mekanizëm të rrezikshëm: kur pushteti vihet përballë një krize, ai mund të përpiqet të zhvendosë vëmendjen nga përgjegjësitë e veta, duke e paraqitur kundërshtarin si burimin e së keqes.
Dhe këtu qëndron pyetja për Tiranën e sotme: kur qytetarët protestojnë, a dëgjohet zëri i tyre, apo ata shndërrohen menjëherë në fajtorë për krizën që i ka nxjerrë në rrugë?
Natyrisht, jo çdo protestë është e drejtë në çdo veprim të saj. Dhuna, sulmet ndaj njerëzve dhe shkatërrimi i pronës nuk mund të justifikohen vetëm sepse ekziston pakënaqësi politike. Por as veprimet e dhunshme të disa individëve nuk mund të përdoren për t’i shpallur fajtorë të gjithë protestuesit, për ta zhvlerësuar çdo kërkesë qytetare apo për ta shmangur debatin mbi përgjegjësinë e pushtetit.
Një shoqëri demokratike duhet të jetë në gjendje t’i dallojë gjërat: protestuesin që kërkon drejtësi nga ai që ushtron dhunë, kritikën nga kërcënimi dhe përgjegjësinë individuale nga fajësimi kolektiv.
Përndryshe, rrezikojmë të biem në të njëjtin kurth që historia na ka mësuar ta njohim: në vend që të kërkojmë shkaqet e krizës, merremi vetëm me ata që e bëjnë atë të dukshme.
Sepse është shumë më e lehtë ta fajësosh turmën sesa t’u përgjigjesh pyetjeve të saj.
Është shumë më e lehtë t’i numërosh gurët e hedhur sesa t’i dëgjosh arsyet që i nxorën njerëzit në rrugë.
Dhe është shumë më e lehtë ta shpallësh qytetarin problem sesa të pranosh se ndoshta problemi qëndron edhe te mënyra se si qeveriset vendi.
Tirana nuk është vetëm një qytet që digjet
Tirana është më shumë se ndërtesat e saj, më shumë se sheshet ku mblidhen protestuesit dhe më shumë se zyrat ku merren vendimet politike.
Tirana është qyteti i njerëzve që punojnë, i të rinjve që ëndërrojnë, i familjeve që përpiqen të jetojnë me dinjitet dhe i atyre që kërkojnë një të ardhme në vendin e tyre.
Kur këta njerëz ndihen të padëgjuar, kur humbin besimin se institucionet u përkasin edhe atyre, atëherë kriza nuk është më thjesht politike. Ajo bëhet krizë besimi, krisje e marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe keq-qeverisjes.
Dhe kjo është shumë më e rëndë sesa një përplasje në rrugë.
Një ndërtesë mund të rindërtohet. Një xham mund të zëvendësohet. Dëmet materiale, sado të mëdha, mund të llogariten dhe të riparohen.
Por si rindërtohet besimi i një qytetari që ndien se zëri i tij nuk ka më peshë? Si rikthehet shpresa e një të riu që mendon se për të ardhmen e tij vendosin të tjerët, ndërsa atij i mbetet vetëm të duartrokasë ose të largohet?
Dhe çfarë duhet të bëjë një qeveri kur zemërimi shoqëror nuk mund të fshihet më pas statistikave, fjalimeve apo komunikatave politike?
Përgjigjja nuk mund të jetë arroganca. Nuk mund të jetë përçmimi. Dhe, mbi të gjitha, nuk mund të jetë bindja se kushdo që ngre zërin është armik.
Një pushtet që e sheh çdo kritikë si sulm ndaj vetvetes, herët a vonë rrezikon ta ngatërrojë interesin e tij me interesin e shtetit.
Por shteti nuk është qeveria. Dhe qeveria nuk është pronare e qytetarëve.
Pushteti është i përkohshëm. Dinjiteti i qytetarit nuk duhet të jetë.
Edi Rama dhe hija e Neronit
Në këtë kontekst, figura e Edi Ramës bëhet pjesë e një debati më të gjerë për përgjegjësinë politike, mënyrën e ushtrimit të pushtetit dhe marrëdhënien me qytetarët që kundërshtojnë qeverinë.
Krahasimi me Neronin është i fortë, provokues dhe emocional. Por ai duhet kuptuar si metaforë politike, jo si pretendim se historia po përsëritet identikisht ose se kryeministri ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë për çdo akt dhune apo zjarrvënieje.
Thelbi i krahasimit nuk qëndron te zjarri si veprim fizik. Qëndron te pyetja se si sillet pushteti kur shoqëria është në krizë.
A e sheh zemërimin e qytetarëve si një sinjal që duhet dëgjuar, apo si një shqetësim që duhet heshtur?
A e kupton protestën si një shprehje të pakënaqësisë që kërkon përgjigje, apo e sheh atë kryesisht si një problem të rendit publik?
A është i gatshëm të shqyrtojë me ndershmëri kritikat dhe të mbajë përgjegjësi kur ato provohen të bazuara, apo preferon ta zhvendosë debatin te sjellja e kundërshtarëve?
Këto janë pyetjet që përcaktojnë dallimin ndërmjet një pushteti që dëshiron të qeverisë me besimin e qytetarëve dhe një pushteti që rrezikon të mbështetet vetëm te autoriteti i vet.
Sepse udhëheqja nuk provohet kur të gjithë të duartrokasin. Provohet atëherë kur përballë ke njerëz të zemëruar, kur kritikat janë të ashpra dhe kur është më e lehtë të reagosh me zemërim sesa të dëgjosh.
Në ato çaste, karakteri politik i një udhëheqësi nuk matet me forcën e zërit të tij, por me aftësinë për të kuptuar se përtej zhurmës së rrugës ka qytetarë që kërkojnë përgjigje.
Dhe nëse një qeveri nuk i jep këto përgjigje, ajo nuk mund të presë që metaforat historike të zhduken vetëm sepse i duken të pakëndshme.
Mësimi i Romës: mos e ngatërro zjarrin me zërin që kërkon ndihmë
Historia nuk duhet përdorur për të shpallur fajtorë pa prova. Ajo duhet përdorur për të na ndihmuar të njohim gabimet që shoqëritë i përsërisin.
Nuk e dimë me siguri se kush e shkaktoi zjarrin e madh të Romës. Nuk kemi prova të mjaftueshme për ta paraqitur Neronin si autor të vërtetuar të tij. Por e dimë se historia e ka ruajtur emrin e tij si simbol të një pushteti që, në imagjinatën kolektive, nuk e dëgjoi qytetin që po digjej.
Dhe kjo është arsyeja pse metafora vazhdon të jetojë.
Ajo na paralajmëron se pushteti mund të humbasë jo vetëm kur humb kontrollin mbi ngjarjet, por edhe kur humb ndjeshmërinë ndaj njerëzve.
Mund të ketë institucione, zyra, protokolle dhe fjalime, por, nëse qytetari nuk ndien se dikush po e dëgjon, diçka thelbësore në marrëdhënien ndërmjet shtetit dhe shoqërisë ka filluar të digjet.
Prandaj, përballë trazirave në Tiranë, nuk duhet të na interesojë vetëm se kush e ndezi zjarrin, kush hodhi gurin apo kush u përlesh me policinë. Duhet të kërkojmë edhe përgjigje për pyetjet që qëndrojnë pas krizës, të verifikojmë akuzat dhe të kërkojmë përgjegjësi nga secili sipas veprimeve të tij.
Sepse pa drejtësi nuk ka qetësi të qëndrueshme. Pa përgjegjësi nuk ka besim. Dhe pa dëgjim të qytetarëve, asnjë qeveri nuk mund ta konsiderojë heshtjen e rrugëve si dëshmi të sigurt të mbështetjes së tyre.
Një qytet mund të heshtë nga frika, nga lodhja ose nga humbja e shpresës. Prandaj, heshtja nuk është gjithmonë paqe dhe duartrokitjet nuk janë gjithmonë besim.
Ndonjëherë, zhurma e protestës është pikërisht ajo që një pushtet duhet të dëgjojë përpara se kriza të bëhet edhe më e thellë.
Dhe në fund…
Ndoshta, shekuj më vonë, askush nuk do t’i kujtojë hollësitë e çdo fjalimi politik të ditëve tona. Por njerëzit do të kujtojnë se si u trajtuan kur patën frikë, kur u zemëruan dhe kur kërkuan të drejtat e tyre.
Do të kujtojnë nëse u dëgjuan apo u përçmuan. Nëse iu dhanë përgjigje apo u etiketuan si fajtorë. Nëse pushteti u përpoq ta shuante zjarrin e pakënaqësisë me drejtësi dhe dialog, apo vetëm ta dënonte tymin që dilte mbi qytet.
Kjo është prova e vërtetë e udhëheqjes.
Sepse një kryeministër nuk është përgjegjës për çdo flakë që ndizet në rrugë, por është politikisht përgjegjës për mënyrën se si qeveris, si reagon ndaj krizave dhe si u përgjigjet shqetësimeve legjitime të qytetarëve.
Dhe asnjë pushtet nuk duhet të harrojë se qytetarët nuk janë armiqtë e shtetit. Ata janë arsyeja pse shteti ekziston.
Përderisa Tirana digjet, „Neroni“ i bie lirës.
Por pyetja që duhet të na shqetësojë të gjithëve nuk është vetëm kush po i bie lirës.
Pyetja është: a ka mbetur dikush në pushtet që e dëgjon qytetin duke kërkuar ndihmë?
Sepse, në fund të fundit, tragjedia më e madhe nuk është vetëm kur digjet një qytet.
Tragjedia e vërtetë fillon atëherë kur ata që kanë përgjegjësinë për ta mbrojtur atë nuk e kuptojnë më dhimbjen e njerëzve që jetojnë brenda tij.
Dhe historia, sado që ndryshojnë emrat dhe shekujt, ka një mënyrë të pamëshirshme për t’ua kujtuar këtë të vërtetë të gjithë atyre që e ngatërrojnë pushtetin me pronësinë mbi vendin dhe qytetarët me turmën që duhet të bindet.
Sepse Roma nuk ishte e Neronit. Dhe Tirana nuk i përket asnjë pushteti.
Tirana u përket qytetarëve të saj.
Ky është mësimi që duhet të dëgjohet përpara se zjarri i rrugëve të shndërrohet në një zjarr edhe më të thellë: atë të humbjes së besimit, të shpresës dhe të së ardhmes.
