Cafo Boga: MICHAEL GRANOFF — ËSHTË KOHA TË DORËHIQESH
AADF-ja nuk mund të bëhet pronë private e Kryetarit të saj apo partnere e pushtetit politik
Për më shumë se njëzet e pesë vjet, iu përkushtova një misioni që e konsideroja nderë dhe përgjegjësi: të ndihmoja Shqipërinë të ndërtonte një ekonomi më të fuqishme, institucione më të forta dhe një partneritet të qëndrueshëm me Shtetet e Bashkuara.
Si një nga drejtorët e parë të emëruar nga Presidenti amerikan në Fondin Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF), dhe më pas drejtor i Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF), pashë nga afër se çfarë mund të arrihej përmes drejtimit të përkushtuar, qeverisjes së shëndoshë dhe investimeve të përgjegjshme. Mbetem krenar për shumë nga ato që arritëm.
Pikërisht për këtë arsye, edhe pasi u largova nga Bordi, u përmbajta nga kritikat publike ndaj AADF-së. Nuk dëshiroja që mosmarrëveshjet për drejtimin e mëvonshëm të Fondacionit të zbehnin trashëgiminë e jashtëzakonshme të AAEF-së, Bankës Amerikane të Shqipërisë dhe të shumë amerikanëve e shqiptarëve që ndihmuan në ndërtimin e tyre.
Por besnikëria ndaj një institucioni nuk mund të kërkojë heshtje kur misioni dhe reputacioni i tij po cenohen.
Prandaj, Michael Granoff, besoj se ka ardhur koha të them: mjaft është mjaft.
Bashkëpunimi me qeverinë shqiptare ka qenë gjithmonë i domosdoshëm për AADF-në. Këtë e kuptuam që në fillim. Por bashkëpunimi me qeverinë dhe ndërthurja e ngushtë me një qeveri të caktuar janë dy gjëra krejt të ndryshme.
Me kalimin e kohës, marrëdhënia ndërmjet Kryetarit Michael Granoff dhe Kryeministrit Edi Rama, sipas gjykimit tim, shkoi dukshëm përtej bashkëpunimit normal institucional. Partneriteti i tyre i afërt ka ngritur pyetje të ligjshme mbi pavarësinë e AADF-së, neutralitetin politik dhe gatishmërinë për të kundërshtuar vendimet e qeverisë. Një fondacion amerikan nuk duhet të identifikohet aq ngushtë me një administratë politike, sa të lindë pyetja se ku përfundon bashkëpunimi institucional dhe ku fillon rreshtimi politik.
Ky shqetësim bëhet edhe më serioz përballë polemikave që kanë shoqëruar projektet e mbështetura nga AADF-ja.
Butrinti, zona e Amfiteatrit të Durrësit, Tushemisht–Driloni, përfshirja në rritje e AADF-së në arsim dhe, së fundmi, polemika rreth Muzeut Hebraik Shqiptar në Vlorë, nuk mund të trajtohen thjesht si mosmarrëveshje të palidhura. Të marra së bashku, ato ngrenë pyetje të ligjshme mbi trashëgiminë kulturore, pasuritë publike, transparencën, autoritetin institucional dhe llogaridhënien.
Qëllimi i Muzeut Hebraik — nderimi i historisë së jashtëzakonshme të Shqipërisë në mbrojtjen e hebrenjve — është pa dyshim i denjë. Por as një qëllim i denjë nuk e përjashton një projekt nga shqyrtimi publik. Kur arkeologë, historianë, grupe qytetare, komunitete lokale apo institucione ndërkombëtare ngrenë shqetësime për projekte që prekin trashëgiminë kombëtare, ata meritojnë të dëgjohen, jo të trajtohen si pengesë ndaj përparimit.
Kjo na çon te një pyetje themelore: Përse AADF-ja gjendet vazhdimisht në qendër të polemikave të tilla?
Shqipëria ka nevoja të mëdha ekonomike, arsimore, teknologjike, bujqësore dhe sociale. Ka mundësi të panumërta që AADF-ja t’i përdorë burimet e saj pa hyrë vazhdimisht në fusha ku ndërthuren autoriteti shtetëror, pasuritë publike, menaxhimi privat dhe interesat politike.
Këto shqetësime nuk janë të reja. Gjatë viteve të mia të fundit në Bord, ngrita pyetje mbi qeverisjen, përzgjedhjen e projekteve, drejtimin institucional dhe marrëdhënien gjithnjë e më të afërt të Fondacionit me administratën Rama.
Edhe më shqetësues ishte fakti se disa projekte, në mënyrën si u zbatuan, nuk përputheshin plotësisht me atë që, sipas kuptimit tim, i ishte paraqitur fillimisht Bordit për miratim. Elemente dhe pasoja të rëndësishme u bënë të qarta vetëm më vonë. Po të ishin njohur të gjitha pasojat gjatë diskutimeve tona, besoj se disa projekte do t’i ishin nënshtruar një shqyrtimi shumë më të rreptë dhe, së paku, ndryshimeve thelbësore.
Në vend që shqetësimet e mia të nxisnin reflektim institucional, një drejtor tjetër më tha se isha bërë “tepër kontrovers.”
Duke parë sot çfarë ka ndodhur që atëherë, do të sugjeroja diçka tjetër:
Ndoshta nuk isha kontrovers. Ndoshta isha largpamës.
I ftoj drejtorët aktualë t’u kthehen procesverbaleve të mbledhjeve të mia të fundit të Bordit, të shqyrtojnë pyetjet dhe rekomandimet që ngrita dhe të gjykojnë vetë nëse AADF-ja do të ishte sot në një pozitë më të mirë, po të ishin marrë më seriozisht disa prej atyre paralajmërimeve.
Por ky shqyrtim nuk mund të ndalet te Kryetari.
Michael Granoff e ka drejtuar këtë institucion për më shumë se njëzet e pesë vjet. Kontributet e tij në sukseset e mëparshme meritojnë njohje, por qëndrimi i gjatë në një post nuk mund të shndërrohet në të drejtë të përhershme. Asnjë individ nuk duhet të bëhet i pazëvendësueshëm për një institucion që mbart një trashëgimi kaq të rëndësishme amerikane.
Besoj se ka ardhur koha që Michael Granoff të japë dorëheqjen.
Besoj gjithashtu se anëtarët e Bordit që nuk kanë ushtruar mbikëqyrje të mirëfilltë dhe të pavarur duhet të konsiderojnë largimin. Bordi ekziston për të qeverisur, pyetur, sfiduar dhe mbrojtur institucionin — jo thjesht për të miratuar vendimet e kryetarit dhe drejtuesve ekzekutivë.
Dy ish-bashkëdrejtorët ekzekutivë, Aleksandër Sarapuli dhe Martin Mata, duhet gjithashtu të jenë pjesë e çdo shqyrtimi serioz. Si drejtues përgjegjës për paraqitjen dhe zbatimin e projekteve, mbeten pyetje të ligjshme nëse ndryshimet thelbësore, rreziqet dhe pasojat iu komunikuan gjithmonë plotësisht Bordit. Largimi i njërit dhe vazhdimi i tjetrit nuk i zhduk këto pyetje.
Nuk po pretendoj se është kryer ndonjë shkelje penale. Po kërkoj llogaridhënie institucionale.
Dhe kjo llogaridhënie nuk duhet t’i lihet vetëm AADF-së.
Burimet e AADF-së e kanë origjinën në një nismë të jashtëzakonshme amerikane, të krijuar në kuadër të Aktit për Mbështetjen e Demokracisë në Evropën Lindore (SEED Act). Ato buruan nga fondet e taksapaguesve amerikanë, të investuara me sukses nga AAEF-ja dhe të shndërruara në një trashëgimi të konsiderueshme financiare.
Kjo histori sjell edhe detyrime.
Prandaj i bëj thirrje Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë dhe Departamentit Amerikan të Shtetit të ndërmarrin një shqyrtim të pavarur të qeverisjes së AADF-së, drejtimit të saj, procesit të miratimit të projekteve dhe marrëdhënieve me qeverinë shqiptare.
Ky nuk është një përpjekje për ta dëmtuar AADF-në. Përkundrazi. Është një përpjekje për të mbrojtur trashëgiminë e AAEF-së, Bankës Amerikane të Shqipërisë dhe punën e mirë të vetë AADF-së, veçanërisht gjatë viteve të para.
Michael, kemi punuar së bashku për shumë vite. Për pjesën më të madhe të asaj kohe kemi pasur marrëdhënie korrekte dhe profesionale. Të kam respektuar dhe besoj se edhe ti më ke respektuar. Por respekti nuk mund të kërkojë heshtje kur një institucion që të dy ndihmuam ta ndërtonim ka humbur drejtimin.
Shqipëria nuk është pronë private e Kryeministrit të saj dhe AADF-ja nuk është pronë private e Kryetarit të saj.
Populli shqiptar është më i aftë të gjykojë sesa mund të mendojnë disa. Ai e kupton dallimin mes ndihmës dhe ndikimit, partneritetit dhe varësisë, udhëheqjes dhe kontrollit institucional.
Ka ardhur koha për drejtim të ri, pavarësi të mirëfilltë të Bordit dhe një rivlerësim serioz të misionit dhe prioriteteve të AADF-së.
Këtë nuk e them nga hidhërimi, por nga përgjegjësia ndaj një institucioni, trashëgiminë e të cilit ndihmova ta ndërtoja dhe ende dua ta mbroj.
Michael, mjaft është mjaft. Është koha të tërhiqesh.
Cafo Boga
Ish-Drejtor
Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve (AAEF)
Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF)
*******
MICHAEL GRANOFF — TIME FOR YOU TO RESIGN
The AADF Cannot Become the Private Domain of Its Chairman or a Partner in Political Power
For more than twenty-five years, I devoted myself to a mission I considered both an honor and a responsibility: helping Albania build a stronger economy, stronger institutions, and a lasting partnership with the United States.
As one of the original presidentially appointed directors of the Albanian-American Enterprise Fund (AAEF), and later a director of the Albanian-American Development Foundation (AADF), I witnessed firsthand what dedicated leadership, sound governance, and responsible investment could accomplish. I remain proud of much of what we achieved.
For that reason, even after leaving the Board, I largely refrained from publicly criticizing AADF. I did not want disagreements over its later direction to diminish the extraordinary legacy of the AAEF, the American Bank of Albania, and the many dedicated Americans and Albanians who helped build them.
But loyalty to an institution cannot require silence when one believes its mission and reputation are being compromised.
And so, Michael Granoff, I believe the time has come to say: enough is enough.
Cooperation with the Albanian government has always been necessary for AADF. We understood that from the beginning. But cooperation with government and becoming closely intertwined with a particular government are very different things.
Over time, the relationship between Chairman Michael Granoff and Prime Minister Edi Rama, in my judgment, went considerably beyond normal institutional cooperation. Their close partnership has raised legitimate questions about AADF’s independence, political neutrality, and willingness to challenge government decisions. An American foundation should never become so closely identified with one political administration that people can reasonably question where institutional cooperation ends and political alignment begins.
This concern becomes more serious when viewed alongside the controversies surrounding AADF-supported projects.
Butrint, the Durrës Amphitheater area, Tushemisht–Drilon, AADF’s expanding involvement in education, and now the controversy surrounding the Albanian Jewish Museum in Vlorë should not simply be dismissed as unrelated disagreements. Taken together, they raise legitimate questions about cultural heritage, public assets, transparency, institutional authority, and accountability.
The purpose of the Jewish Museum—honoring Albania’s extraordinary record of protecting Jews—is unquestionably worthy. But even a worthy objective does not place a project beyond public scrutiny. When archaeologists, historians, civic groups, local communities, or international heritage institutions raise concerns about projects affecting Albania’s national heritage, they deserve to be heard rather than treated as obstacles to progress.
This leads to a more fundamental question: Why does AADF repeatedly find itself at the center of such controversies?
Albania has enormous economic, educational, technological, agricultural, and social needs. There are countless opportunities for AADF to use its considerable resources without repeatedly entering areas where government authority, public assets, private management, and political interests become entangled.
These concerns are not new to me. During my final years on the Board, I raised questions about governance, project selection, institutional direction, and the Foundation’s increasingly close relationship with the Rama administration.
More troublingly, I came to believe that certain projects, as ultimately implemented, did not fully correspond to what I understood had originally been presented to the Board for approval. Important elements and consequences became apparent to me afterward. Had the full implications been known during our deliberations, I believe some projects would have faced far greater scrutiny and, at minimum, substantial modification.
Instead of my concerns prompting the institutional self-examination I was advocating, I was informed by another director that I had become “too controversial.”
Looking back today at what has happened since, I would suggest something different:
Perhaps I was not controversial. Perhaps I was farsighted.
I invite the current directors to go back to the minutes of my final Board meetings, review the questions and recommendations I raised, and decide for themselves whether AADF might be in a better position today had some of those warnings been taken more seriously.
That review, however, cannot stop with the Chairman.
Michael Granoff has led this institution for more than twenty-five years. His contributions to its earlier successes deserve recognition, but longevity cannot become entitlement, and no individual should become indispensable to an institution carrying such an important American legacy.
I believe the time has come for Michael Granoff to resign.
I also believe that Board members who failed to exercise meaningful independent oversight should consider stepping aside. A board exists to govern, question, challenge, and protect the institution—not simply to validate the decisions of its chairman and management.
The two former co-CEOs, Aleksandër Sarapuli and Martin Mata, must also be part of any serious review. As the executives responsible for presenting and implementing projects, legitimate questions remain about whether material changes, risks, and consequences were always fully communicated to the Board. The departure of one co-CEO and the continuation of the other do not make those questions disappear.
I am not alleging criminal wrongdoing. I am demanding institutional accountability.
And that accountability should not be left solely to AADF itself.
AADF’s resources originated from an extraordinary American initiative established under the Support for East European Democracy Act. They grew from American taxpayer funds that were successfully invested by the AAEF and transformed into a substantial and enduring financial legacy.
That history carries obligations.
I therefore call upon the U.S. Embassy in Tirana and the U.S. Department of State to undertake an independent examination of AADF’s governance, leadership, project approval process, and relationship with the Albanian government.
This is not an effort to destroy AADF. Quite the opposite. It is an effort to protect the legacy of the AAEF, the American Bank of Albania, and the good work AADF itself accomplished, particularly during its earlier years.
Michael, we worked together for many years. For most of that time, we had a cordial and professional relationship. I respected you, and I believe you respected me. But respect cannot require silence when one believes an institution we both helped build has lost its way.
Albania is not the private property of its Prime Minister, and AADF is not the private property of its Chairman.
The Albanian people are more discerning than some may believe. They understand the difference between genuine assistance and influence, between partnership and dependency, and between leadership and institutional control.
The time has come for new leadership, genuine Board independence, and a serious reassessment of AADF’s mission and priorities.
I say this not out of bitterness, but out of responsibility to an institution whose legacy I helped build and still want to protect.
Michael, enough is enough. It is time to step aside.
Cafo Boga
Former Director
Albanian-American Enterprise Fund (AAEF)
Albanian-American Development Foundation (AADF)
