Sfida e Vërtetë e Shqipërisë: Jo Zhvillimi, por Qeverisja e Mirë
Analizë në shqip dhe anglisht
Sfida e Vërtetë e Shqipërisë: Jo Zhvillimi, por Qeverisja e Mirë
Ku Pajtohem me Lea Ypin dhe Ku Ndahen Pikëpamjet Tona
Nga Cafo Boga, M.S. Diplomaci
Nju Jork, 8 Qershor 2026
E mirëpres artikullin e fundit të profesoreshës Lea Ypi në The Guardian, me titull “Look at the protests Jared Kushner has caused in Albania. This could be a shining light for Europe”, si dhe vëmendjen ndërkombëtare që ai i ka kushtuar protestave që po zhvillohen në Shqipëri. Shqetësimet që ajo ngre janë reale dhe meritojnë trajtim serioz.
Megjithatë, për shumë shqiptarë, aktivistë mjedisorë, gazetarë, organizata të shoqërisë civile, anëtarë të diasporës dhe komentues të pavarur, ky debat nuk filloi me ardhjen e Jared Kushnerit apo me interesimin e medias ndërkombëtare. Ai ka vite që zhvillohet rreth çështjeve të pronës publike, zonave të mbrojtura, trashëgimisë kulturore, transparencës dhe përqendrimit gjithnjë e më të madh të pushtetit vendimmarrës.
Protestat e fundit thjesht i kanë sjellë këto shqetësime në qendër të vëmendjes publike.
Ky debat nuk filloi me Kushnerin
Në shumë aspekte, profesorja Ypi dhe unë arrijmë në përfundime të ngjashme. Të dy shqetësohemi për mungesën e transparencës që shoqëron projektet e mëdha zhvillimore. Të dy e kuptojmë rrezikun që sjell përqendrimi i pushtetit ekonomik dhe politik. Të dy besojmë se pasuritë natyrore dhe kulturore të mbrojtura meritojnë shqyrtim publik më të gjerë përpara se të merren vendime të pakthyeshme. Dhe të dy mirëpresim shfaqjen e një brezi të ri që dëshiron të marrë pjesë aktivisht në procesin demokratik.
Shqetësimet që dëgjohen sot në rrugët e Shqipërisë nuk janë të reja. Prej vitesh shqiptarët debatojnë për të ardhmen e Sazanit, Butrintit, ligatinave të mbrojtura, vijës bregdetare publike, investimeve strategjike dhe mënyrën e administrimit të pasurive kombëtare. Qytetarët kanë pyetur vazhdimisht nëse vendimet për zhvillimin po merren në interes të publikut dhe nëse ekzistojnë mekanizma të mjaftueshëm për mbrojtjen e trashëgimisë mjedisore dhe kulturore të vendit.
Lëvizja aktuale ka arritur t’i sjellë këto shqetësime afatgjata në qendër të debatit publik. Vetëm për këtë arsye, ajo përbën një moment të rëndësishëm në zhvillimin demokratik të Shqipërisë.
Problemi nuk është kapitalizmi
Aty ku ndahem nga profesorja Ypi nuk është në diagnostikimin e shumë prej problemeve aktuale të Shqipërisë, por në mënyrën se si i kuptojmë shkaqet e tyre dhe, rrjedhimisht, zgjidhjet.
Profesorja Ypi e interpreton krizën aktuale kryesisht si pasojë të një modeli të dështuar zhvillimi dhe, në një kuptim më të gjerë, si një nga kontradiktat e kapitalizmit bashkëkohor. Me gjithë respektin, unë nuk pajtohem me këtë analizë.
Problemi i Shqipërisë nuk është kapitalizmi. Problemi është mungesa e institucioneve të forta që garantojnë se kapitalizmi funksionon brenda rregullave të qarta, qeverisjes së përgjegjshme dhe sundimit të ligjit.
Ky dallim nuk është thjesht teorik. Ai qëndron në zemër të së ardhmes së Shqipërisë.
Provat janë kudo përreth nesh. Vende si Estonia, Sllovenia dhe demokraci të tjera të suksesshme evropiane përqafuan ekonominë e tregut, investimet e huaja dhe integrimin në tregjet globale. Por ato ndërtuan gjithashtu institucione të forta që mbrojnë interesin publik, zbatojnë standardet mjedisore, luftojnë korrupsionin, ruajnë trashëgiminë kulturore dhe mbajnë të gjallë besimin e qytetarëve.
Rritja ekonomike dhe llogaridhënia demokratike nuk u panë si objektiva kundërshtare, por si qëllime plotësuese.
Sfida e Shqipërisë nuk është se ka tërhequr investime. Sfida është se shumë qytetarë nuk kanë më besim tek institucionet që duhet t’i rregullojnë dhe mbikëqyrin ato.
Investimet e huaja nuk janë në vetvete të dëmshme. Turizmi nuk është në vetvete i dëmshëm. Projektet strategjike të zhvillimit nuk janë në vetvete të dëmshme. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë urgjente për investime, diversifikim ekonomik, vende pune dhe mundësi që t’i bindin të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen e tyre në vend dhe jo jashtë tij.
Pyetja e vërtetë është nëse zhvillimi i shërben interesit publik apo vetëm interesave private.
Pikërisht në këtë pikë shqetësimet e protestuesve meritojnë vëmendje serioze.
Kur investimet strategjike prekin zona të mbrojtura, monumente të trashëgimisë kulturore, bregdet publik, zona ekologjikisht të ndjeshme apo pasuri me rëndësi kombëtare, transparenca nuk duhet parë si pengesë për zhvillimin. Ajo duhet të konsiderohet kusht paraprak për të.
Konsultimi publik nuk duhet trajtuar si një bezdi burokratike, por si një domosdoshmëri demokratike.
Protestat aktuale pasqyrojnë diçka më të thellë sesa kundërshtimin ndaj një projekti apo investitori të vetëm. Ato shprehin frustrimin në rritje të publikut ndaj një procesi vendimmarrës që shumëkush e percepton si gjithnjë e më të centralizuar, jo transparent dhe të izoluar nga pjesëmarrja reale qytetare.
Dhe ky frustrim është legjitim.
Njëkohësisht, do të isha i kujdesshëm ndaj përpjekjeve për ta paraqitur debatin si një zgjedhje mes zhvillimit dhe ruajtjes së trashëgimisë, mes kapitalizmit dhe demokracisë, mes investimeve dhe sovranitetit. Këto ndarje artificiale mund të prodhojnë slogane politike, por rrallëherë prodhojnë politika të mençura.
Shqipëria nuk mund të përballojë luksin të shndërrohet në një muze të ngrirë në kohë. Por po aq nuk mund të përballojë që çdo mal, ishull, ligatinë, sit arkeologjik apo segment bregdeti të trajtohet si mall i disponueshëm për ofertuesin më të lartë.
Sfida është të gjendet ekuilibri midis zhvillimit ekonomik dhe kujdestarisë së përgjegjshme ndaj pasurive kombëtare.
Nga protesta te reforma
Këtu dalloj gjithashtu nga mënyra se si profesorja Ypi e vlerëson procesin e integrimit evropian. Është e vërtetë që disa politikanë shqiptarë e kanë përdorur premtimin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian si mburojë politike ndaj kritikave. Por problemi nuk është vetë integrimi evropian.
Përkundrazi, parimet që Shqipëria synon të përqafojë përmes këtij procesi — transparenca, llogaridhënia, pavarësia institucionale, mbrojtja e mjedisit dhe sundimi i ligjit — mbeten ndër mjetet më të fuqishme për të adresuar pikërisht shqetësimet që protestuesit po ngrenë sot.
Zgjidhja e problemeve të Shqipërisë nuk është më pak Evropë. Është zbatimi më besnik i standardeve evropiane.
Ajo që më jep shpresë nuk është thjesht ekzistenca e protestave, por karakteri i tyre. Ndryshe nga shumë përplasje politike të së kaluarës, këto demonstrata kanë arritur në masë të madhe të kapërcejnë ndarjet partiake. Ato kanë bashkuar qytetarë të shqetësuar për të ardhmen afatgjatë të vendit, dhe jo për fatin afatshkurtër të partive politike.
Ky është një zhvillim pozitiv për demokracinë shqiptare.
Megjithatë, rezistenca qytetare nuk mjafton. Çdo lëvizje e suksesshme duhet të kalojë nga kundërshtimi te propozimi. Qytetarët kanë të drejtë të pyesin se kundër çfarë janë. Por duhet gjithashtu të fillojnë të pyesin se për çfarë janë.
Çfarë modeli zhvillimi duhet të ndjekë Shqipëria?
Çfarë garancish duhet të ekzistojnë për investimet strategjike?
Si duhet të menaxhohen zonat e mbrojtura?
Si mund të balancohet rritja ekonomike me mbrojtjen e mjedisit dhe llogaridhënien publike?
Si mund të rikthehet besimi i qytetarëve tek institucionet?
Janë këto pyetjet që do të përcaktojnë nëse protestat e sotme do të shndërrohen në reformat e nesërme.
Profesorja Ypi ka të drejtë kur argumenton se Shqipëria ka mundësinë t’i mësojë Evropës diçka mbi angazhimin qytetar dhe pjesëmarrjen demokratike. Por Shqipëria mund të ofrojë një mësim edhe më të rëndësishëm: se zhvillimi ekonomik, përgjegjësia mjedisore, llogaridhënia demokratike dhe dinjiteti kombëtar nuk janë objektiva që përjashtojnë njëri-tjetrin.
Slogani “Shqipëria nuk është në shitje” ka gjetur jehonë sepse prek një shqetësim të vërtetë që ndajnë shumë qytetarë.
Por debati nuk mund të përfundojë aty.
Të rinjtë që kanë dalë në rrugë po shtrojnë një pyetje më të madhe se çdo projekt, investitor apo qeveri e veçantë. Ata po pyesin nëse e ardhmja e Shqipërisë do të përcaktohet nga institucione transparente dhe të përgjegjshme para publikut, apo nga vendime të marra nga një rreth i ngushtë aktorësh politikë dhe ekonomikë.
Kjo është një pyetje që meriton përgjigje.
E ardhmja e Shqipërisë nuk do të përcaktohet nga aftësia e saj për të tërhequr investime, por nga aftësia për të ndërtuar institucione që garantojnë se këto investime i shërbejnë kombit dhe jo anasjelltas.
Pyetja që shtrohet sot para Shqipërisë nuk është nëse vendi duhet të shitet.
Pyetja është se si duhet të qeveriset.
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm fatin e projekteve individuale, por edhe të ardhmen e vetë demokracisë shqiptare.
*******
Albania’s Real Challenge: Not Development, But Governance
Where Lea Ypi and I Agree—and Where We Differ
By Cafo Boga, M.S. Diplomacy
New York, June 8, 2026
I welcome Professor Lea Ypi’s recent article in The Guardian, “Look at the protests Jared Kushner has caused in Albania. This could be a shining light for Europe,” and the international attention it has brought to the protests unfolding in Albania. The concerns she raises are real and deserve serious consideration.
Yet for many Albanians, environmental activists, journalists, civic organizations, members of the diaspora, and independent commentators, this debate did not begin with the arrival of Jared Kushner or the interest of the international press. It has been unfolding for years around questions of public land, protected areas, cultural heritage, transparency, and the growing concentration of decision-making power.
The recent protests have simply brought these concerns into sharper focus.
This Debate Did Not Begin with Kushner
In many respects, Professor Ypi and I arrive at similar conclusions. We both worry about the lack of transparency surrounding major development projects. We both recognize the dangers posed by the concentration of economic and political power. We both believe that protected natural and cultural assets deserve greater public scrutiny before irreversible decisions are made. And we both welcome the emergence of a younger generation willing to participate actively in the democratic process.
The concerns being expressed on the streets today are not new. For years, Albanians have debated the future of Sazan, Butrint, protected wetlands, public coastlines, strategic investments, and the management of national assets. Citizens have repeatedly asked whether development decisions are being made in the public interest and whether adequate safeguards exist to protect the country’s environmental and cultural heritage.
The current movement has succeeded in bringing these longstanding concerns to the center of public attention. For that reason alone, it represents an important moment in Albania’s democratic development.
The Problem Is Not Capitalism
Where Professor Ypi and I differ is not in our diagnosis of many of Albania’s current problems, but in our understanding of their root causes and, consequently, their solutions.
Professor Ypi sees the current crisis largely as a consequence of a failed development model and, more broadly, as one of the contradictions of contemporary capitalism. I respectfully disagree.
The problem facing Albania is not capitalism. The problem is the absence of strong institutions capable of ensuring that capitalism operates within transparent rules, accountable governance, and the rule of law.
This distinction is not merely academic. It lies at the heart of Albania’s future.
The evidence is all around us. Countries such as Estonia, Slovenia, and other successful European democracies embraced market economies, foreign investment, and integration into global markets. Yet they also built institutions strong enough to protect public interests, enforce environmental standards, combat corruption, preserve cultural heritage, and maintain public trust.
Economic growth and democratic accountability were not viewed as opposing goals but as complementary objectives.
Albania’s challenge is not that it has attracted investment. Its challenge is that many citizens no longer trust the institutions responsible for regulating that investment.
Foreign investment is not inherently harmful. Tourism is not inherently harmful. Strategic development projects are not inherently harmful. Indeed, Albania desperately needs investment, economic diversification, job creation, and opportunities capable of persuading young people to build their future at home rather than abroad.
The real question is whether development serves the public interest or merely private interests.
On this point, the concerns raised by protesters deserve serious consideration.
When strategic investments involve protected areas, cultural heritage sites, public coastlines, environmentally sensitive zones, or assets of national significance, transparency should not be treated as an obstacle to development. It should be considered a prerequisite. Public consultation should not be viewed as a bureaucratic inconvenience but as a democratic necessity.
The current protests reflect something deeper than opposition to a single project or a single investor. They reveal growing public frustration with a decision-making process that many perceive as increasingly centralized, opaque, and insulated from meaningful public participation.
That frustration is legitimate.
At the same time, I would caution against framing the debate as a choice between development and preservation, capitalism and democracy, investment and sovereignty. Such binaries may generate political slogans, but they rarely produce sound public policy.
Albania cannot afford to become a museum frozen in time. Nor can it afford to treat every mountain, island, wetland, archaeological site, or stretch of coastline as a commodity available to the highest bidder.
The challenge is to find a balance between economic development and responsible stewardship.
From Protest to Reform
This is where I also differ from Professor Ypi’s assessment of European integration. While it is true that some Albanian politicians have used the promise of European Union membership as a political shield against criticism, the problem is not European integration itself. On the contrary, the principles that Albania seeks to embrace through integration—transparency, accountability, institutional independence, environmental protection, and the rule of law—remain among the strongest tools available to address the very concerns raised by the protesters.
The solution to Albania’s problems is not less Europe. It is a more faithful application of European standards.
What gives me hope is not merely the existence of the protests but their character. Unlike many political confrontations of the past, these demonstrations have largely transcended partisan divisions. They have brought together citizens concerned about the long-term future of their country rather than the short-term fortunes of political parties.
That is a positive development for Albanian democracy.
Yet civic resistance alone is not enough. Every successful movement must eventually move from opposition to proposition. Citizens have every right to ask what they are against. They must also begin asking what they are for.
What development model should Albania pursue?
What safeguards should exist for strategic investments?
How should protected areas be managed?
How can economic growth be balanced with environmental protection and public accountability?
How can public trust be restored?
These are the questions that will ultimately determine whether today’s protests become tomorrow’s reforms.
Professor Ypi is correct when she writes that Albania has an opportunity to teach Europe something about civic engagement and democratic participation. But Albania can offer an even more important lesson: that economic development, environmental responsibility, democratic accountability, and national self-respect need not be mutually exclusive.
The slogan “Albania Is Not for Sale” has resonated because it captures a genuine concern that many citizens share.
But the debate cannot end there.
The young people who have taken to the streets are asking a question larger than any single project, investor, or government. They are asking whether Albania’s future will be determined through transparent institutions accountable to the public, or through decisions made by a small circle of political and economic actors.
That question deserves an answer.
The future of Albania will not be determined by whether it attracts investment, but by whether it can build the institutions capable of ensuring that investment serves the nation rather than the other way around.
The question facing Albania is not whether the country should be sold.
The question is how it should be governed.
The answer will determine not only the future of individual projects, but the future of Albanian democracy itself.
