A do ta mbajë Mali i Zi premtimin ndaj Evropës?
A do ta mbajë Mali i Zi premtimin ndaj Evropës?
Buna dhe Ada në Udhëkryq
Nga Cafo Boga
Master në Diplomaci
Qeveria e Malit të Zi ka ndërmarrë së fundmi një hap që mund të konsiderohet ndër vendimet më të rëndësishme mjedisore në historinë moderne të vendit. Me miratimin e propozimit për Rrjetin Ekologjik Natura 2000, ajo ka njohur zyrtarisht Lumin Buna (Bojana), Adën, Plazhin e Madh (Velika Plaža), Valdanosin, Kriporen e Ulqinit (Ulcinj Salina), Liqenin e Shasit (Šasko Lake), si dhe habitatet detare përreth, si pjesë të ardhshme të rrjetit ekologjik evropian.
Ky vendim meriton vlerësim.
Ai meriton vlerësim sepse pranon se pasuritë natyrore të Malit të Zi nuk janë thjesht një thesar kombëtar, por pjesë përbërëse e trashëgimisë së përbashkët natyrore të Evropës.
Po ashtu, ai është rezultat i më shumë se një dekade pune të palodhur shkencore dhe profesionale nga ekspertë të mjedisit, studiues, universitete, institucione publike dhe organizata të shoqërisë civile, të cilët identifikuan dhe dokumentuan vlerat e jashtëzakonshme ekologjike të këtyre zonave.
Megjithatë, rëndësia e këtij vendimi shkon shumë përtej një njoftimi të zakonshëm për mbrojtjen e mjedisit.
Ai përfaqëson një nga angazhimet më të rëndësishme politike dhe ligjore që Mali i Zi ka marrë në rrugën e tij drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian.
Më shumë se një politikë mjedisore
Shumë lexues mund të pyesin me të drejtë: Çfarë është Natura 2000 dhe pse ka një rëndësi kaq të madhe?
I krijuar mbi bazën e Direktivës së Shpendëve (2009/147/EC) dhe Direktivës së Habitateve (92/43/EEC), Natura 2000 përbën rrjetin më të madh të koordinuar të zonave të mbrojtura në Bashkimin Evropian. Qëllimi i tij nuk është të ndalojë zhvillimin ekonomik, por të sigurojë që zhvillimi të ecë paralelisht me ruajtjen e habitateve më të vlefshme natyrore dhe të specieve të rrezikuara me rëndësi evropiane.
Në këtë kuadër, zhvillimi nuk ndalohet; ai drejtohet dhe rregullohet. Projektet mund të realizohen vetëm pasi të provojnë, përmes vlerësimeve të mirëfillta shkencore, se nuk do të shkaktojnë dëme të konsiderueshme në habitatet e mbrojtura dhe nuk do të cenojnë objektivat e ruajtjes për të cilat këto zona janë shpallur pjesë e rrjetit Natura 2000.
Për Malin e Zi, këto detyrime shkojnë edhe më tej.
Mbrojtja e mjedisit qëndron në zemër të Kapitullit 27 – Mjedisi dhe Ndryshimet Klimatike, një prej kapitujve më kompleksë dhe më sfidues të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Ndryshe nga shumë kapituj të tjerë, të cilët kërkojnë kryesisht përafrimin e legjislacionit me acquis communautaire, Kapitulli 27 kërkon mbi të gjitha zbatim praktik.
Kjo do të thotë se Mali i Zi duhet të dëshmojë se ligjet mjedisore zbatohen në mënyrë të njëtrajtshme, se planet urbanistike respektohen, se habitatet e mbrojtura ruhen, se ekosistemet e degraduara restaurohen kur është e nevojshme dhe se çdo zhvillim i ardhshëm është në përputhje me standardet evropiane të mbrojtjes së natyrës.
Këto detyrime përforcohen më tej nga një korpus më i gjerë i legjislacionit evropian, përfshirë Direktivën Kuadër për Ujërat (2000/60/EC), e cila u kërkon shteteve të parandalojnë degradimin e lumenjve dhe ujërave bregdetare, duke i rikthyer ato në një gjendje të mirë ekologjike. Po aq të rëndësishme janë edhe procedurat evropiane për vlerësimin e ndikimit në mjedis, të cilat zbatohen për çdo projekt që mund të ketë pasoja të rëndësishme mbi natyrën.
Së bashku, këto instrumente ligjore vendosin një parim të thjeshtë, por themelor:
Mbrojtja e mjedisit nuk është më çështje vullneti politik; ajo është një detyrim ligjor.
Bashkimi Evropian, në fund të procesit të negociatave, nuk do ta gjykojë Malin e Zi nga premtimet që ka bërë, por nga peizazhet që ka arritur të mbrojë.
Pse Buna dhe Ada kanë një rëndësi kaq të madhe
Pak rajone në Evropën Juglindore e ilustrojnë më mirë rëndësinë e këtij angazhimi sesa Komuna e Ulqinit.
Së bashku me pellgun e Liqenit të Shkodrës, Lumi Buna, Ada, Plazhi i Madh, Valdanosi, Kriporja e Ulqinit dhe Liqeni i Shasit përbëjnë një nga peizazhet ekologjike më të çmuara të Evropës Juglindore. Ligatinat, dunat ranore, pyjet breglumore, lagunat dhe habitatet detare të kësaj zone mbështesin një biodiversitet të jashtëzakonshëm, ndërkohë që shërbejnë si një prej korridoreve më të rëndësishme të migrimit të shpendëve ndërmjet Evropës dhe Afrikës.
Vetë Lumi Buna është zemra ekologjike e këtij sistemi.
Fushat përmbytëse, pyjet, ligatinat dhe gryka e lumit mbështesin qindra lloje bimësh dhe kafshësh, mbrojnë brigjet nga erozioni, zbusin përmbytjet, mbështesin peshkimin, zhvillimin e turizmit dhe kontribuojnë drejtpërdrejt në ekonominë dhe cilësinë e jetës së të gjithë rajonit të Ulqinit.
Ky nuk është thjesht një peizazh i bukur.
Është një infrastrukturë natyrore e gjallë, shërbimet ekologjike të së cilës nuk mund të zëvendësohen lehtësisht pasi të jenë humbur.
Një peizazh i ruajtur ndër shekuj
Rëndësia e vendimit të sotëm bëhet edhe më e qartë kur shihet në dritën e historisë.
Për më shumë se dy mijë vjet, Ulqini ka kaluar nën administrimin romak, bizantin, venedikas, osman, jugosllav dhe, së fundi, malazez. Secila prej këtyre periudhave ka lënë gjurmët e veta historike, kulturore dhe arkitekturore.
Megjithatë, pavarësisht luftërave, ndryshimeve politike dhe sistemeve të ndryshme shtetërore, peizazhi natyror përreth Bunës, Adës dhe bregdetit përreth mbeti në thelb i paprekur.
Edhe gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, zhvillimi turistik u realizua duke respektuar karakterin natyror të kësaj zone. Hotelet dhe infrastruktura turistike u ndërtuan pa cenuar integritetin ekologjik të Bunës, Adës, deltës së tyre, Plazhit të Madh dhe mjedisit bregdetar përreth.
Ironikisht, presioni më i madh mbi këto pasuri natyrore është shfaqur pikërisht gjatë periudhës moderne demokratike.
Pas shpërbërjes së Jugosllavisë dhe pavarësisë së Malit të Zi, privatizimi i shpejtë, zbatimi i dobët i ligjeve urbanistike dhe ndërtimet e pakontrolluara filluan të ndryshojnë gradualisht pjesë të rëndësishme të bregdetit. Tokat publike kaluan gjithnjë e më shumë në pronësi private, ndërsa ndërtime të ligjshme dhe të paligjshme filluan të shtrihen drejt zonave me ndjeshmëri të lartë ekologjike.
Me dobësimin e besimit te zbatimi i ligjit, shumë qytetarë krijuan bindjen se ndërtimi pa planifikim ose pa lejet përkatëse nuk sillte pasoja reale.
Pasojat tashmë po bëhen gjithnjë e më të dukshme.
Pjesë të mëdha të Ulqinit janë urbanizuar me ritme të shpejta, shpesh duke humbur hapësira të gjelbra dhe pa u shoqëruar me infrastrukturën e nevojshme. Ndërsa Plazhi i Madh, falë statusit të tij dhe pronësisë publike, ka shmangur deri tani nivelin e ndërtimeve që shihen në pjesë të tjera të bregdetit, por e njëjta gjë nuk mund të thuhet për segmente të caktuara të Bunës dhe Adës.
Pikërisht për këtë arsye vendimi i Qeverisë së Malit të Zi për përfshirjen e kësaj zone në rrjetin Natura 2000 merr një rëndësi të jashtëzakonshme.
Ai i jep vendit një mundësi historike jo vetëm për të njohur zyrtarisht vlerat e këtyre peizazheve, por për t’i mbrojtur ato përpara se dëmet të bëhen të pakthyeshme.
Sprova e Parë e Vërtetë e Malit të Zi
Nëse miratimi i rrjetit ekologjik Natura 2000 përfaqëson një premtim të Malit të Zi ndaj Evropës, askund ky premtim nuk do të vihet në provë më shumë sesa përgjatë brigjeve të Lumit Buna dhe në Adë.
Pak vende e ilustrojnë më mirë sfidën e harmonizimit të zhvillimit ekonomik me mbrojtjen e mjedisit.
Problemi nuk është zhvillimi.
Komunitetet kanë jetuar dhe janë zhvilluar përgjatë Bunës prej shekujsh. Turizmi ka qenë dhe mbetet një nga shtyllat kryesore të ekonomisë së Ulqinit dhe duhet të vazhdojë të jetë i tillë. Askush nuk e vë në diskutim nevojën për investime apo zhvillim ekonomik.
Pyetja e vërtetë është nëse zhvillimi i ardhshëm do të respektojë shtetin ligjor, planifikimin urban, shëndetin publik dhe një nga ekosistemet më të vlefshme të Evropës, apo nëse interesat afatshkurtra private do të mbizotërojnë mbi interesin publik.
Fatkeqësisht, në disa pjesë të Bunës dhe Adës, kjo pyetje tashmë ka filluar të marrë përgjigje.
Gjatë viteve të fundit janë ndërtuar shtëpi pushimi, restorante, mole dhe objekte të tjera përgjatë brigjeve të lumit dhe në Adë, shpesh në zona ku planifikimi urban mbetet i paplotë dhe ku mungojnë ose janë të pamjaftueshme sistemet moderne të furnizimit me ujë dhe kanalizimeve. Nëse secili prej këtyre objekteve përmbush kërkesat ligjore dhe mjedisore është çështje që u takon institucioneve kompetente ta verifikojnë. Ajo që nuk mund të mohohet, megjithatë, është ndikimi kumulativ që zhvillimi i pakontrolluar po ushtron mbi një nga ekosistemet më të brishta të Adriatikut.
Pasojat mjedisore shkojnë shumë përtej arkitekturës apo planifikimit urban.
Në mungesë të sistemeve moderne të kanalizimeve dhe trajtimit të ujërave të zeza, çdo ndërtim i ri rrit rrezikun që ujërat e patrajtuara të përfundojnë në lumë. Një lumë që përdoret për not, peshkim, lundrim, turizëm dhe që strehon habitate të mbrojtura ndërkombëtarisht nuk mund të shndërrohet në një kanal shkarkimi të ujërave të zeza.
Kjo nuk është më vetëm një çështje mjedisore.
Është një çështje e shëndetit publik.
Një lumë i pastër mbron komunitetin, ekonominë dhe turizmin. Një lumë i ndotur rrezikon cilësinë e jetës, peshkimin, rekreacionin, bizneset lokale dhe mirëqenien e çdo qytetari që varet prej tij.
Pasojat tashmë janë të dukshme.
Gjatë vizitave të mia të shumta përgjatë Bunës ndër vite, kam qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë i ndryshimeve që duhet të shqetësojnë çdo qytetar që e vlerëson këtë peizazh të jashtëzakonshëm natyror. Deri para pak kohësh, pjesa më e madhe e brigjeve të sipërme të lumit ruante karakterin e saj natyror. Sot, ndërtimet kanë filluar të shtrihen edhe në zona si Fraskanjeli, një nga segmentet më piktoreske të Bunës.
Shqetësues nuk janë vetëm ndërtimet.
Edhe më shqetësuese është mënyra se si ato po realizohen.
Për të krijuar parcela ndërtimi, po priten pyjet breglumore që prej shekujsh kanë mbrojtur brigjet e Bunës. Këto pyje nuk janë thjesht grupe pemësh. Ato janë sistemi natyror mbrojtës i lumit. Rrënjët e tyre stabilizojnë brigjet, zvogëlojnë erozionin, përthithin ujërat e përmbytjeve, filtrojnë ndotësit përpara se të arrijnë në lumë, rregullojnë temperaturën e ujit përmes hijëzimit dhe krijojnë habitat për qindra lloje shpendësh, peshqish, zvarranikësh, amfibësh dhe organizmash të tjerë.
Kur ky sistem natyror shkatërrohet, ai nuk mund të zëvendësohet thjesht duke mbjellë pemë të reja diku tjetër. Natyrës i duhen dekada, e shpesh edhe shekuj, për të rikthyer atë që mund të humbasë brenda pak ditësh.
A do ta shfrytëzojë Mali i Zi këtë mundësi historike, apo do ta humbasë atë?
Po aq shqetësues është edhe presioni gjithnjë në rritje mbi rrugën historike publike që shtrihet përgjatë bregut lindor të Lumit Buna.
Për breza me radhë, kjo rrugë ka lidhur fshatrat Fraskanjel, Shën Gjergj dhe Shtoj me grykëderdhjen e Bunës dhe bregdetin e Adriatikut. Fillimisht, pronat private shtriheshin deri në brigjet e lumit, ndërsa banorët gëzonin të drejtën tradicionale të kalimit përgjatë tij. Në vitin 1963, autoritetet e atëhershme jugosllave e sistemuan këtë rrugë për të lehtësuar patrullimin kufitar. Me kalimin e viteve, ajo u shndërrua në një korridor të domosdoshëm publik që përdoret çdo ditë nga banorët, fermerët, peshkatarët, shërbimet emergjente dhe vizitorët.
Sot, ndërsa ndërtimet vazhdojnë të afrohen drejt brigjeve të lumit, lind pyetja legjitime nëse kjo rrugë historike publike do të ruhet edhe për brezat e ardhshëm.
Kjo nuk është thjesht çështje komoditeti.
Bëhet fjalë për aksesin e shërbimeve emergjente, sigurinë publike, ruajtjen e të drejtave tradicionale të kalimit, administrimin e përgjegjshëm të bregdetit dhe, mbi të gjitha, për parimin se trashëgimia natyrore u përket të gjithë qytetarëve, e jo atyre që vitet e fundit kanë uzurpuar brigjet e lumit, duke pretenduar se veprojnë me miratimin e autoriteteve lokale ose shtetërore.
Megjithatë, ende ka arsye për optimizëm.
Dëmet mjedisore, ndonëse serioze, mbeten të përqendruara në zona relativisht të kufizuara të Bunës dhe Adës. Kjo do të thotë se Mali i Zi ende ka mundësi të ndryshojë drejtim përpara se këto presione të përhapen në të gjithë sistemin ekologjik. Parandalimi i degradimit të mjedisit është gjithmonë më pak i kushtueshëm dhe shumë më efektiv sesa përpjekja për të rikthyer ekosistemet pasi dëmi të jetë bërë i pakthyeshëm.
Buna nuk ka nevojë për një tjetër deklaratë.
Ajo ka nevojë për mbrojtje.
Dhe koha për ta mbrojtur është tani.
Mbajtja e Premtimit ndaj Evropës
Buna nuk është thjesht një nga pasuritë natyrore më të çmuara të Malit të Zi. Përgjatë një pjese të madhe të rrjedhës së saj, ajo përbën kufirin natyror ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipërisë përpara se të derdhet në Detin Adriatik. Ujërat, ligatinat, peshqit, shpendët dhe biodiversiteti i saj përbëjnë një trashëgimi të përbashkët natyrore, mbrojtja e së cilës nuk mund të arrihet nga një shtet i vetëm.
Ndotja nuk ndalet në kufi. As erozioni. As shkatërrimi i habitateve.
Çdo dëmtim në njërin breg të lumit ndikon pashmangshëm edhe në tjetrin. Për këtë arsye, mbrojtja e Bunës dhe Adës kërkon bashkëpunim të ngushtë ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipërisë, të mbështetur mbi shkencën, transparencën dhe një vizion të përbashkët për ruajtjen e një prej ekosistemeve lumore më të rëndësishme të Evropës.
Por përgjegjësia nuk përfundon këtu.
Me miratimin e rrjetit Natura 2000, Mali i Zi ka marrë përsipër një angazhim të qartë në kuadër të Kapitullit 27 të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Ky angazhim duhet të pasqyrohet jo vetëm në ligje dhe dokumente zyrtare, por mbi të gjitha në veprime konkrete.
Edhe Bashkimi Evropian ka një rol të rëndësishëm në këtë proces. Mbështetja teknike, bashkëpunimi institucional dhe monitorimi i vazhdueshëm nuk duhet të perceptohen si ndërhyrje në punët e brendshme të Malit të Zi, por si një partneritet për mbrojtjen e një trashëgimie natyrore që i përket jo vetëm këtij vendi, por mbarë Evropës.
Mbajtja e këtij premtimi nuk kërkon masa të pamundura.
Ajo kërkon vullnet politik, institucione funksionale dhe zbatim të barabartë të ligjit.
Përparësi duhet t’u jepet rishikimit të të gjitha ndërtimeve brenda zonave të mbrojtura, ruajtjes së pyjeve breglumore dhe aksesit publik përgjatë lumit, investimeve në sisteme moderne të ujësjellësit dhe kanalizimeve, restaurimit të habitateve të dëmtuara, forcimit të bashkëpunimit me Shqipërinë për administrimin e këtij sistemi të përbashkët lumor dhe zbatimit të pandërprerë e transparent të legjislacionit mjedisor.
Asnjëra prej këtyre masave nuk është kundër zhvillimit.
Përkundrazi.
Ato janë kushtet themelore për një zhvillim të qëndrueshëm që garanton se investimet e sotme nuk do të shkatërrojnë burimet natyrore mbi të cilat do të mbështetet ekonomia e nesërme.
Problemi nuk ka qenë asnjëherë zhvillimi.
Problemi është nëse zhvillimi do të udhëhiqet nga ligji dhe interesi publik apo nga interesat afatshkurtra private.
Përfundim
Mali i Zi ka hedhur një hap të rëndësishëm duke njohur Bunën, Adën, Plazhin e Madh, Valdanosin, Kriporen e Ulqinit dhe Liqenin e Shasit si pjesë të trashëgimisë së përbashkët natyrore evropiane përmes rrjetit Natura 2000.
Tani fillon sprova e vërtetë.
Mbrojtja e njërit prej ekosistemeve më të rëndësishme të Adriatikut nuk do të varet nga deklaratat politike apo dokumentet zyrtare, por nga zbatimi i ligjit, planifikimi i përgjegjshëm dhe guximi për ta vendosur interesin publik mbi përfitimin afatshkurtër.
Për shekuj me radhë, Buna, Ada dhe delta e tyre kanë mbijetuar si një nga mrekullitë natyrore të Adriatikut.
Sot ato ndodhen në një udhëkryq.
Nëse do të vazhdojnë të mbijetojnë, kjo do të varet nga vendimet që marrim sot.
“Ne nuk e trashëgojmë tokën nga të parët tanë; ne e marrim atë hua nga fëmijët tanë”.
**********
Will Montenegro Keep Its Promise to Europe?
Buna and Ada at a Crossroads
By Cafo Boga, M.S. in Diplomacy– July 1, 2026
The Government of Montenegro has recently taken what may prove to be one of the most consequential environmental decisions in the country’s modern history. By approving its proposed Natura 2000 Ecological Network, it has formally recognized the Buna River (Bojana River), Ada, Plazha e Madhe (Velika Plaža), Valdanos, Kriporja e Ulqinit (Ulcinj Salina), Lake Shas (Šasko Lake), and adjacent marine habitats as part of Europe’s future ecological network.
This decision deserves recognition.
It deserves recognition because it acknowledges that Montenegro’s natural heritage is not merely a national treasure, but an integral part of Europe’s shared environmental legacy.
It reflects more than a decade of scientific research and the dedicated work of environmental experts, conservation organizations, universities, and public institutions that documented the extraordinary ecological value of these landscapes.
More importantly, however, this is far more than another environmental announcement.
It represents one of Montenegro’s most important legal and political commitments on its path toward membership in the European Union.
More Than an Environmental Policy
Many readers may wonder why Natura 2000 is so important.
Established under the Birds Directive (2009/147/EC) and the Habitats Directive (92/43/EEC), Natura 2000 is the European Union’s largest coordinated network of protected areas. Its purpose is not to prohibit development but to ensure that economic progress takes place without destroying Europe’s most valuable natural habitats and endangered species.
Under this framework, development is not prevented; it is guided. Projects may proceed only after demonstrating, through rigorous scientific assessment, that they will not significantly damage protected ecosystems or undermine the conservation objectives for which these areas have been designated.
For Montenegro, these obligations extend even further.
Environmental protection lies at the heart of Chapter 27 – Environment and Climate Change, one of the most demanding chapters of the European Union accession negotiations. Unlike many other chapters that focus primarily on adopting legislation, Chapter 27 requires implementation.
Montenegro must demonstrate that environmental laws are applied consistently, planning regulations are enforced, protected habitats are preserved, degraded ecosystems are restored where necessary, and future development complies with European environmental standards.
These obligations are reinforced by a broader body of European legislation, including the Water Framework Directive (2000/60/EC), which requires governments to prevent the deterioration of rivers and coastal waters while restoring them to good ecological status, together with European environmental assessment requirements that apply to projects capable of significantly affecting the environment.
Taken together, these legal instruments establish one simple principle:
Environmental protection is no longer a matter of political discretion. It is a legal obligation.
The European Union will ultimately judge Montenegro not by the promises it makes, but by the landscapes it protects.
Why the Buna River and Ada Matter
Few regions better illustrate the importance of that commitment than the Municipality of Ulqin.
Together with the Lake Skadar basin, the Buna River, Ada, Plazha e Madhe, Valdanos, Kriporja e Ulqinit, and Lake Shas form one of southeastern Europe’s most valuable ecological landscapes.
Their wetlands, coastal dunes, riparian forests, lagoons, and marine habitats sustain extraordinary biodiversity while providing an essential stopover for migratory birds traveling between Europe and Africa.
The Buna River itself is the ecological heart of this entire system.
Its floodplains, forests, wetlands, and estuary support countless plant and animal species, protect the coastline from erosion, moderate flooding, sustain fisheries, support tourism, and contribute directly to the economy and quality of life of the entire Ulqin region.
This is not simply a beautiful landscape.
It is living natural infrastructure whose ecological services cannot easily be replaced once they are lost.
A Landscape Preserved Through Centuries
The importance of today’s decision becomes even clearer when viewed through the lens of history.
For more than two thousand years, Ulqin passed under Roman, Byzantine, Venetian, Ottoman, Yugoslav, and finally Montenegrin administration. Each civilization left behind its own cultural, architectural, and historical legacy.
Remarkably, despite wars, political upheavals, and changing governments, the surrounding natural landscape remained largely intact.
Even during the former Yugoslavia, tourism development generally respected the area’s natural character. Hotels and supporting infrastructure were constructed without fundamentally altering the ecological integrity of the Buna, Ada, and their delta, Plazha e Madhe, or the surrounding coastal environment.
Ironically, the greatest pressure on these natural resources has emerged during the modern democratic era.
Following the breakup of Yugoslavia and Montenegro’s transition to independence, rapid privatization, weak enforcement of planning regulations, and uncontrolled construction gradually began reshaping significant portions of the coastline. Public land increasingly passed into private hands, while illegal or poorly planned development spread into environmentally sensitive areas.
As confidence in the enforcement of planning laws weakened, many citizens understandably concluded that if regulations were not being applied consistently, construction without proper planning or permits carried little risk.
The consequences are increasingly visible as large portions of Ulqin have become heavily urbanized, often with diminishing green space and inadequate infrastructure. While Plazha e Madhe has thus far avoided the level of development seen elsewhere, thanks in part to public ownership and management, the same cannot be said for sections of the Buna River and its delta.
That is precisely why the Government’s decision to embrace Natura 2000 is so important.
It offers Montenegro an opportunity not simply to recognize these extraordinary landscapes, but to preserve them before irreversible damage occurs.
The real question now is whether that opportunity will be seized—or lost.
Montenegro’s First Real Test
If Montenegro’s approval of the Natura 2000 Ecological Network represents a promise to Europe, nowhere will that promise be tested more than along the banks of the Buna River and within its unique delta.
Few places better illustrate the challenge of balancing economic development with environmental protection.
The issue is not development itself. Communities have lived and prospered along the Buna River for centuries. Tourism has long been one of Ulqin’s greatest economic assets and should continue to be. The real question is whether future development will respect the rule of law, sound urban planning, public health, and one of Europe’s most valuable ecosystems—or whether short-term private interests will prevail over the public good.
That question is already being answered in parts of the Buna and Ada.
Over the years, waterfront homes, restaurants, docks, and other structures have appeared along sections of the river and Ada, often in areas where comprehensive planning remains incomplete and where modern water and wastewater infrastructure is either inadequate or entirely absent.
Whether every individual structure complies with applicable planning and environmental requirements is a matter for the competent authorities to determine. What cannot be ignored, however, is the cumulative impact of unplanned development on one of the Adriatic’s most fragile ecosystems.
The environmental implications extend far beyond architecture or zoning.
Without adequate wastewater collection and treatment, every additional structure increases the risk that untreated sewage will eventually find its way into the river. A waterway that supports swimming, fishing, boating, tourism, wildlife, and internationally protected habitats should never become a conduit for wastewater disposal.
This is no longer simply an environmental concern.
It is a public health concern.
Clean rivers sustain healthy communities. Polluted rivers threaten drinking water, fisheries, recreation, tourism, local businesses, and ultimately the quality of life of everyone who depends upon them.
The consequences are increasingly visible. Large portions of Ulqin have become heavily urbanized, often with diminishing green space and inadequate infrastructure.
During my repeated visits to the Buna River over many years, I have personally witnessed changes that should concern every citizen who values this extraordinary landscape. Until recently, much of the upper riverbank remained largely untouched. Today, new waterfront construction has begun extending into areas such as the village of Fraskanjel, one of the most scenic stretches of the river.
What is particularly alarming is not simply the construction itself, but the manner in which it is taking place.
To create building sites, mature riparian forests are being removed along portions of the riverbank. These forests are far more than collections of trees. They are nature’s own engineering system. Their root networks stabilize the shoreline, reduce erosion, absorb floodwaters, filter pollutants before they reach the river, regulate water temperature by providing shade, and provide essential habitat for birds, fish, reptiles, amphibians, and countless other species.
Once destroyed, these ecological functions cannot simply be recreated by planting new trees elsewhere. Nature often requires decades—sometimes centuries—to restore what can be lost in only a few days.
Equally troubling is the gradual pressure being placed upon a historic public road running along the eastern bank of the Buna River.
For generations, this route connected the villages of Fraskanjel, Shën Gjergj, Shtoj, and ultimately the Buna Delta and the Adriatic coast. Originally, local properties extended to the riverbank, while travelers maintained the traditional right of passage. In 1963, the Yugoslav authorities formalized this route by constructing a road to improve border patrol access. Over the decades it evolved into an essential public corridor used daily by residents, farmers, fishermen, emergency services, and visitors.
Today, as waterfront construction advances toward the river, legitimate questions arise about whether this historic public access will be preserved for future generations.
This is about far more than convenience.
It concerns emergency access, public safety, traditional rights of way, responsible coastal management, and the principle that natural heritage belongs to all citizens—not only to those fortunate enough to own property beside it.
Fortunately, there is still reason for optimism.
The environmental damage, while serious, remains concentrated in relatively limited sections of the river. That means Montenegro still has an opportunity to change course before these pressures spread throughout the entire delta. Preventing environmental degradation is always less costly—and far more effective—than attempting to restore ecosystems after irreversible damage has occurred.
The Buna River does not need another declaration.
It needs protection.
And the time to provide that protection is now.
Keeping Montenegro’s Promise to Europe
The Buna River is not simply one of Montenegro’s most valuable natural resources. For much of its course it forms the international boundary between Montenegro and Albania before flowing into the Adriatic Sea. Its waters, wetlands, fisheries, and wildlife are therefore a shared natural heritage whose protection cannot be achieved by one country acting alone.
Pollution does not stop at an international border. Neither does erosion. Damage to riverbanks, wetlands, fish habitats, or migratory bird corridors on one side of the river inevitably affects the other. Responsible stewardship of the Buna River therefore requires close cooperation between Montenegro and Albania, guided by science, transparency, and a shared commitment to protecting one of Europe’s last great natural river ecosystems.
The responsibility, however, extends even further.
By approving the Natura 2000 Ecological Network, Montenegro has publicly committed itself to implementing the environmental standards required under Chapter 27 of the European Union accession process. Those commitments must now be reflected not only in legislation, but in visible action on the ground.
The European Commission, together with Montenegrin institutions, scientific experts, environmental organizations, and local communities, should continue supporting and monitoring the implementation of these commitments. This should not be viewed as outside interference, but as a partnership dedicated to safeguarding a natural heritage that belongs not only to Montenegro, but to Europe as a whole.
The path forward is neither complicated nor unrealistic. It requires political will, consistent enforcement of existing laws, and several practical measures that can begin immediately. These include completing a comprehensive inventory of all structures within protected areas; reviewing compliance with planning and environmental legislation; suspending activities that threaten protected habitats until all required environmental assessments have been completed; preventing further destruction of riparian forests; investing in modern wastewater collection and treatment systems throughout the Buna Delta and Ada; restoring damaged riverbanks and wetlands; preserving public access along the historic river road; strengthening cooperation with Albania in the management of this shared river system; and enforcing environmental legislation consistently, transparently, and without exception.
None of these measures are intended to prevent responsible investment or economic development. On the contrary, they are essential to ensuring that future development strengthens, rather than undermines, the very natural resources upon which Ulqin’s economy depends.
Sustainable tourism, environmental protection, and economic prosperity are not competing objectives. When guided by the rule of law and sound planning, they become mutually reinforcing.
Conclusion
Montenegro has taken an important first step by recognizing the Buna River, Ada, Plazha e Madhe, Valdanos, the Kriporja e Ulqinit, and Lake Shas as part of Europe’s shared natural heritage through the Natura 2000 Ecological Network.
The more difficult task begins now.
Protecting one of the Adriatic’s last great natural ecosystems will require more than legislation and official declarations. It will require the consistent enforcement of environmental laws, responsible planning, and the political will to place the public interest above short-term gain.
For centuries, the Buna River, Ada, and their delta have endured as one of the Adriatic’s last great natural ecosystems.
Today, they stand at a crossroads.
Whether they continue to endure will depend on the decisions we make today.
“We do not inherit the Earth from our ancestors; we borrow it from our children”.
