Mevlan Shanaj: Më mirë kombi pa bukë se sa pa kulturë
Në një bisedë me një mik të ditur, po flisnim për vitet e para të demokracisë. Shqipëria kishte dalë nga një sistem i rrënuar dhe vetë vendi dukej i rrënuar bashkë me të. Kishim kapërcyer socializmin, por nuk kishim ende përvojën e një shoqërie demokratike. Dhe pikërisht mungesa e përvojës na bëri të binim shpesh në një bindje absolute ndaj gjithçkaje që vinte nga Europa.
Në atë klimë u bënë edhe gabime të mëdha.
U mendua se, për të ndërtuar të renë, duhej zhdukur pothuajse çdo gjë e së vjetrës. U godit industria, u braktisën struktura të bujqësisë, u mbyllën apo u shkatërruan institucione që ishin ngritur me vite dhe me sakrifica të mëdha.
Por një shoqëri nuk mund të fillojë nga zero.
Mendoj shpesh për bazën e ish-Kinostudios. Ajo nuk ishte thjesht një pronë, disa godina, studio, magazina apo pajisje. Ishte një bazë e kulturës shqiptare, një infrastrukturë e krijuar për të prodhuar film, për të formuar profesionistë, për të ruajtur një dije teknike e artistike që nuk mund të krijohej brenda një dite.
E njëjta gjë mund të thuhet për institutet shkencore. Ato ishin krijuar me vështirësi kolosale. Mund të kishin mangësi, mund të kishin qenë të lidhura me një sistem që tashmë kishte përfunduar, por dija e grumbulluar brenda tyre nuk ishte socialiste dhe as demokratike; ishte thjesht dije.
Këtu, besoj, qëndron një nga gabimet më të mëdha të tranzicionit.
Një tokë bujqësore, po ta lësh një vit pa e punuar, mund ta rikthesh. Mund ta plugosh, ta mbjellësh dhe përsëri të prodhojë. Por nëse shkatërron një shkollë, një institut, një laborator, një arkiv, një studio filmi, një traditë profesionale, nuk është e lehtë ta kthesh atë që humbe.
Toka mund të presë. Dija nuk pret.
Dhe atëherë lindte pyetja e madhe: çfarë duhej të shpëtonim në ato vite? Të luftonim urinë apo të mbronim kulturën?
Unë nuk e vendos këtë si një zgjedhje të thjeshtë mes bukës dhe kulturës. Një komb ka nevojë për të dyja. Por historia më ka mësuar se, kur për të mbijetuar shkatërron kulturën, arsimin, shkencën dhe kujtesën profesionale, rrezikon të humbasësh pikërisht atë që të bën komb.
Prandaj, po ta them në mënyrë të prerë, edhe pse është një fjali që mund të tingëllojë paradoksale:
Më mirë një komb përkohësisht pa bukë, sesa një komb pa kulturë.
Sepse uria mund të kapërcehet. Buka mund të prodhohet përsëri. Fabrika mund të ngrihet përsëri.
Por kur gropos kokën e dijes, kur shkatërron institucionet e kulturës, kur humbet arkivat, laboratorët, shkollat dhe njerëzit që dinë t’i përdorin ato, atëherë nuk ke shkatërruar vetëm të shkuarën.
Ke groposur një pjesë të së ardhmes.
Ky version e mban idenë tuaj, por e zhvendos nga një kritikë thjesht politike në një reflektim mbi gabimet e tranzicionit dhe vlerën e trashëgimisë kulturore.
