Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj: RRETH LIBRIT “LEGJENDË NË DY EPOKA”
Rrugët e Atdheut qajnë për Tefik Haskon
Libri “Legjendë në dy epoka”, me autor Astrit Aliaj, kushtuar jetës dhe veprës së Tefik Abas Haskos (Aliaj), është një botim me vlera të veçanta historike, dokumentare dhe njerëzore. Ai nuk është thjesht një biografi apo një studim mbi jetën e një personazhi, por një vepër që i bashkon kujtesën, dokumentin, dëshminë dhe analizën historike, duke sjellë para lexuesit një figurë të denjë të Labërisë dhe të historisë shqiptare.
Ky libër është një akt kujtese, nderimi dhe mirënjohjeje për njerëzit e thjeshtë që, në periudha të vështira të historisë, vunë mbi interesat personale detyrën ndaj atdheut. Ai dëshmon se historia nuk jeton vetëm në arkiva, në dokumente zyrtare apo në tekstet e historisë. Ajo jeton edhe në kujtesën familjare, në rrëfimet e brezave, në gjurmët e jetës së njerëzve dhe në përpjekjet e studiuesve për t’i mbledhur, verifikuar e përcjellë ato me përgjegjësi.
Në qendër të këtij libri qëndron figura e Tefik Abas Haskos (Aliaj), bir i Labërisë, i cili nga jeta e thjeshtë e një bariu u përfshi në ngjarjet e mëdha të kohës dhe mori armët për çlirimin e vendit. Në radhët e forcave partizane ai përjetoi vështirësitë dhe rreziqet e luftës, luftoi me trimëri dhe u plagos në beteja.
Por rrugëtimi i tij nuk përfundoi me çlirimin e Shqipërisë. Në vitet e pasluftës ai vazhdoi t’i shërbente shtetit shqiptar, duke punuar në strukturat e rendit dhe në Policinë Rrugore. Në këtë mënyrë, jeta e tij përfaqëson një vazhdimësi të ndjenjës së detyrës: nga luftëtari që merr armët për lirinë e vendit, te qytetari që vijon t’i shërbejë shoqërisë në kohë paqeje. Pikërisht këtu qëndron një nga mesazhet më të rëndësishme të veprës: heroizmi nuk lind nga privilegji, por nga karakteri, përgjegjësia, guximi dhe dashuria për atdheun.
Një dimension të veçantë në libër merr historia e familjes së Tefik Abas Haskos. Sakrificat dhe vuajtjet e saj, të shtrira në disa breza, e bëjnë rrëfimin shumë më të gjerë se një histori personale. Pas figurës së luftëtarit qëndron familja, me dhimbjet, humbjet, pritjet dhe shpresat e saj. Përmes kësaj historie familjare, lexuesi kupton më mirë se liria dhe pavarësia nuk janë dhurata të ardhura rastësisht. Ato janë rezultat i përpjekjeve, sakrificave dhe vetëmohimit të mijëra familjeve shqiptare.
Kjo e bën librin njëkohësisht edhe një histori njerëzore të një epoke. Përmes fatit të një familjeje, autori na afron me fatet e shumë familjeve të tjera shqiptare që u përfshinë në vorbullën e ngjarjeve të mëdha të shekullit XX. Një nga meritat kryesore të Astrit Aliajt është se ai nuk kënaqet me një rrëfim të thjeshtë biografik. Ai përpiqet ta vendosë jetën e protagonistit në kontekstin e kohës, duke ndërthurur dokumentin me kujtimin, faktin historik me përjetimin njerëzor.
Kjo qasje i jep librit një dimension më të gjerë. Tefik Abas Hasko nuk paraqitet vetëm si individ, por si pjesë e një realiteti shoqëror dhe historik ku mijëra njerëz të zakonshëm u përballën me zgjedhje të jashtëzakonshme. Autori i nxjerr këta njerëz nga heshtja dhe harresa. Ai na kujton se historia e Shqipërisë nuk përbëhet vetëm nga emrat e mëdhenj dhe figurat e njohura. Ajo është ndërtuar edhe nga qindra e mijëra njerëz të thjeshtë, të cilët në momente vendimtare u bënë të jashtëzakonshëm me veprat e tyre.
Në këtë kuptim, “Legjendë në dy epoka” është edhe një thirrje për ta parë historinë nga poshtë, nga jeta reale e njerëzve, nga familjet, fshatrat dhe komunitetet që e përjetuan atë drejtpërdrejt. Libri ka rëndësi të veçantë edhe për dokumentimin e historisë së Labërisë. Krahina jonë ka nxjerrë gjatë shekujve figura të shumta patriotike, luftëtarë, arsimtarë, intelektualë dhe njerëz të shquar që kanë kontribuar në fatet e vendit. Megjithatë, jo të gjithë kanë pasur mundësinë të dokumentohen në mënyrë të plotë. Prandaj çdo përpjekje serioze për të mbledhur dokumente, dëshmi dhe kujtime për njerëzit e kësaj treve është një kontribut i drejtpërdrejtë për historinë lokale dhe kombëtare.
Në këtë pikë, vepra e Astrit Aliajt merr një vlerë të dyfishtë: ajo ruan kujtesën për një familje dhe një individ, por njëkohësisht pasuron mozaikun e historisë së Labërisë. Një nga vlerat më të rëndësishme të këtij botimi është përpjekja për ta mbështetur rrëfimin në dokumente, dëshmi dhe kujtime. Kujtesa familjare është e çmuar, por ajo bëhet edhe më e dobishme për historiografinë kur ballafaqohet me burimin dokumentar dhe vendoset në kontekstin e kohës.
Kjo mënyrë pune e bën librin një burim të dobishëm jo vetëm për familjarët dhe bashkëfshatarët, por edhe për studiuesit, historianët, mësuesit, studentët dhe të gjithë ata që interesohen për historinë e Labërisë dhe të Shqipërisë. Në këtë drejtim, autori ka bërë një punë që meriton vlerësim: ka kërkuar, mbledhur, sistemuar dhe përcjellë materiale që, nëse nuk do të dokumentoheshin sot, mund të humbnin bashkë me brezat që i kanë ruajtur në kujtesë. Në kohën tonë, ruajtja e kujtesës historike është më e rëndësishme se kurrë. Brezat e rinj kanë nevojë të njohin jo vetëm ngjarjet e mëdha, por edhe njerëzit që i përjetuan dhe i bënë ato të mundura.
Një shoqëri që harron të kaluarën rrezikon të humbasë një pjesë të identitetit të saj. Ndërsa një shoqëri që e studion dhe e dokumenton të kaluarën me përgjegjësi, krijon mundësi për ta kuptuar më mirë të tashmen dhe për ta ndërtuar me më shumë vetëdije të ardhmen. Për këtë arsye, “Legjendë në dy epoka” duhet parë edhe si një thirrje për përgjegjësi qytetare. Dokumentimi i jetës së njerëzve që kanë dhënë kontribut për vendin nuk është vetëm detyrë e familjes. Është pjesë e detyrimit që kemi ndaj historisë dhe brezave që vijnë.
Një vlerësim i veçantë i takon autorit Astrit Aliaj, i cili, me përkushtim kërkimor, ndershmëri intelektuale dhe dashuri për historinë, ka sjellë këtë vepër në kujtesën e lexuesit. Si patriot, mik dhe shok, shpreh mirënjohjen time të sinqertë për punën e tij shumëvjeçare në evidentimin dhe vlerësimin e figurave që kanë lënë gjurmë në historinë e vendit. Përpjekjet e tij për të dokumentuar jetën dhe veprën e njerëzve si Tefik Abas Hasko (Aliaj) janë një shërbim i vyer ndaj kujtesës historike shqiptare dhe një pasuri për brezat që do të vijnë.
Ky është edhe një mesazh për studiuesit e rinj: asnjë jetë njerëzore që ka shërbyer me ndershmëri ndaj atdheut nuk duhet të lihet në harresë. Çdo dokument i gjetur, çdo dëshmi e ruajtur dhe çdo kujtim i hedhur në letër është një gur më shumë në mozaikun e historisë sonë kombëtare. “Legjendë në dy epoka” është një vepër që na fton të shohim historinë jo vetëm si një varg datash dhe ngjarjesh, por si një histori njerëzish, familjesh, sakrificash dhe idealesh.
Tefik Abas Hasko (Aliaj) mbetet në këtë libër jo vetëm si një protagonist i një kohe të vështirë, por si simbol i njeriut të thjeshtë që në momentet vendimtare diti të bëjë zgjedhjen e tij në shërbim të atdheut. Historia e tij dhe e familjes së tij është pjesë e historisë së Labërisë dhe, nëpërmjet saj, pjesë e kujtesës së Shqipërisë.
Le të jetë kjo vepër një homazh i denjë për Tefik Abas Haskon (Aliaj), familjen e tij dhe të gjithë ata shqiptarë që sakrifikuan për lirinë dhe të ardhmen e vendit. Le të jetë njëkohësisht edhe një ftesë për studiuesit dhe brezat e rinj që të vazhdojnë kërkimet, të mbledhin dokumente, të ruajnë dëshmitë dhe të shkruajnë historinë me përgjegjësi.
Sepse çdo jetë e dokumentuar me ndershmëri është një dëshmi e kohës; çdo kujtim i ruajtur është një urë midis brezave; dhe çdo vepër që i shërben së vërtetës historike është një kontribut për kujtesën dhe identitetin kombëtar. I uroj autorit Astrit Aliaj shëndet, mbarësi dhe suksese në kërkimet dhe botimet e ardhshme, me bindjen se puna e tij do të vazhdojë të pasurojë kujtesën historike të Labërisë dhe të Shqipërisë. Kujtesa nuk është vetëm e shkuara që ruajmë; është përgjegjësia që kemi ndaj së ardhmes.
