Luan Rama: Apologjia e Sokratit – një mësim i madh i historisë
—-
Më kujtohet kur shumë vite më parë, aktori i mirënjohur Mirush Kabashi, nga Tirana, më telefononte për përkthimin në frëngjisht të tekstit të tij për shfaqjen e «Apologjisë së Sokratit». Kjo shfaqje më entusiazmoi, pasi pjesa dramatike, një monolog i shkrimtarit modern grek Varnalis, bazuar në “Apologjinë e Sokratit” të Platonin kishte një aktualitet të jashtëzakonshëm. Filozofi i madh i fliste kështu të gjitha kohrave, nga antikiteti gjer në ditët tona. Dhe shfaqja në një teatër të Parisit u prit me një entusiazëm të madh jo vetëm nga loja aktoriale e Kabashit por dhe të aktualitetit, ngërçit të shoqërisë shqiptare të kapur nga korrupsioni i elitës politike, i gjyqtarëve grabitës të paskrupullt, nga mungesa e lirisë, dhuna ndaj fjalës së lirë dhe krijimi i një oligarkie të re në një shoqëri demokratike, por që në të vërtetë ishte një “demokraturë”, pra një bashkim kontradiktor i demokracisë me diktaturën. Padyshim “Apologjia e Sokratit” duhet rishfaqur sërrish dhe duhet shfaqur madje në mjediset më popullore, ashtu siç duhet të shfaqet ajo në të gjithë botën, pasi demokracia është një proces i vazhdueshëm, flaka e së cilës duhet mbajtur gjallë.
Sokrati nuk e kishte menduar se një njeri, dikush, një i zakonshëm si unë, i pasionuar pas historisë dhe letërsisë, hipur në një avion në linjën Paris-Tiranë do të shkruante diçka për të dy mijëvjeçarë më vonë. Nuk di ç’kishte menduar realisht Sokrati për qiejt, për fluturimin një ditë të njeriut në qiej të largët. Por me siguri, kureshtar siç ishte, për njeriun, shoqërinë njerëzore dhe botën, qiejt dhe enigmat e galaksisë, gjithë kjo do ta ketë bërë padyshim të mendojë gjatë. Njohjen e qiejve ai ua kishte lënë njerëzve të shkencës, fizikës, të cilën e adhuronte, por Greqia jetonte atëherë veçse me artin, politikën dhe fenë. Ishte shekulli i Perikliut.
Shkruaj për Sokratin, pasi jo vetëm jeta kaotike shqiptare, historia e oligarkëve të rinj dhe e njerëzve të varfëruar së tepërmi të bën të mendosh gjithnjë për të, por edhe pse mësimet e filozofit plak mbeten një referencë e jashtëzakonshme e botës moderne.
Apologjia
Në morinë e portreteve të ndryshme që i atribuohen Sokratit, vetëdijshëm pyesim veten: Ç’pamje kishte ky filozof grek?… Në tregimet pas vdekjes së tij thonin se ai kishte një pamje të shëmtuar, ashtu me një shtat të shkurtër dhe që nuk kujdesej fare për veten, si të ishte një njeri i rëndomtë i rrugëve të Athinës që endej gjithë ditën i ndjekur nga ithtarët e tij dhe të rinj që donin të dëgjonin plakun e mënçur e hokatar. Sipas fjalëve të Alcibeiade në «Dialogjet» e Platonit shkruhet se «edhe pse i shëmtuar, fjalët e tij i bënin burrat dhe gratë të kishin admirim për të». Alcibeiade, mik i tij, kujtonte se «ai ishte i shëmtuar, por fshihte në vetvete shpirtin më të bukur dhe moralin më të pastër». Menon kujtonte në shkrimet e tij se «një ditë tek po dëgjonte Sokratin që fliste, ai i kishte thënë Platonit: Duke e dëgjuar m’u duk se u drogova; aq shumë më magjepsi, saqë tani nuk di se çfarë mendoj». Sokrati kishte një sharm të jashtëzakonshëm. Ishte një lloj shamani i ditëve tona. A nuk thoshte Sokrati se «ai shëronte nga dhimbjet shpirtrat e njerëzve »? A nuk thoshte Fedon se «ai na shëroi»? Ksenofoni shkruante se «Sokrati jetonte jashtë, i pëlqente të flinte më shumë në natyrë». Mëngjeseve shëtiste dhe shkonte gjimnazeve apo në vende ku kishte shumë njerëz. E gjeje në «agora» dhe qëndronte në të njëjtin vend që njerëzit ta dëgjonin. Të tjerë shkrimtarë dhe filozofë të kohës e paraqesin nëpër rrugët e Athinës, tek shëtiste buzë lumit Ilisos apo në sheshin e Akademisë. Në një shtëpi të pasur shkonte dhe takohej me sofistët e bisedonte me ta si me Protagoras, Hipias, Prodikos, etj. Rrallë pranonte të shkonte nëpër banketet e fisnikëve athinas. Në veprën e tij «Retë», Aristofani e paraqet atë të rrethuar nga nxënësit e tij dhe «me kokën nëpër re». Bashkëqytetarët e Sokratit shkruanin se ai ishte biri i Sofroniskos, një skulptor i njohur dhe i Finaretes, e cila ishte mami. Siç thoshte Sokrati, «nëna ime pret lindjen e fëmijëve dhe unë bëj të njëjtën gjë me shpirtrat».
Sokrati lindi në Athinë në vitin -469 (-470) para erës sonë. Në rini ai donte të bëhej skulptor apo artizan si i ati, madje disa thonë se kishte krijuar në skulpturë «Tri hiret» për zbukurimin e Parthenonit, por shpejt e braktisi këtë profesion meqë pëlqente më shumë fizikën dhe shkencat e natyrës. Lexonte shumë por më së fundi u pasionua pas meditimeve dhe filozofimeve për njeriun, botën dhe shoqërinë humane. Më pas u martua me Ksanthipin, një vajzë shumë më të re se veten dhe pati dy djem. Tregohet gjithashtu se ai shpesh e ngacmonte atë dhe u tregonte shokëve qyfyret me të, detaje familjare apo të jetës intime, meqë ajo ishte disi gjaknxehtë dhe tridhjetë vjeçe më e re. Jetonte thjeshtë. Ndodhte që dilte zbathur, me këmbët e palara dhe me rrobat që kishte fjetur një natë më parë. Të tjerët thonin për të se «as edhe një skllav nuk e mban veten të lënë pas dore si ai». Në shkrimet e tyre, Platoni dhe Ksenofoni lenë të kuptosh se në këtë kohë ai ishte i varfër, pasi edhe pse u jepte mësime të rinjve, ai nuk u merrte para. Madje nuk e dëshironte paranë, kamjen, pasi marrjen e parave të tjerëve e quante një lloj prostitucioni dhe nuk donte të paguhej për konferencat e tij. Në të kundërt, kishte dëshirë t’i dëgjonte të tjerët e atëherë fillonin refleksionet e tij mbi thelbin e bisedës.
Një nga periudhat që do të linte gjurmë në jetën e tij ishte koha kur shkoi të luftonte me ushtrinë athinase në luftën e Peloponezit kundër Spartës, ku provoi urinë, të ftohtit dhe egërsinë e luftës. Por natyra e kishte bërë atë të duruar dhe me shumë kurajo. Në një nga betejat ai u kishte shpëtuar jetën, Alcibeadit në «Betejën e Potides», në vitin 430 para erës sonë dhe dhe Ksenofonit në «Betejën e Delionit», në vitin 424 para erës sonë, që të dy ata të plagosur dhe ku trimëria e tij i shpëtoi. Oligarkët, siç i quante ai, një herë i kërkuan që bashkë me katër të tjerë të shkonte të vrisnin dikë pa e gjykuar më parë. Kur ata shkuan dhe e morën për ta vrarë, Sokrati nuk pranoi ta vriste, pasi si mund të vritej një njeri pa e ditur fajin që ka bërë? Dhe kështu ai u largua. Këtë gjë në fakt ia kishte kërkuar «Këshilli i të Tridhjetëve» të qytetit. «Sigurisht këtë gjë do ta pagoja me jetën time, – kujtonte Sokrati, – por lumturisht, «Të Tridhjetët» u rrëzuan shpejt nga pushteti».
Njih vetveten!
Vit pas viti, duke studjuar shoqërinë athinase, duke vëzhguar jetën e njerëzve dhe dramat e tyre, ai zbuloi fenomenet negative të kësaj shoqërie dhe jepte mendimet e tij se si duhej të rregulloheshin këto. «Ja pse kundër meje, – kujtonte ai, – u ngritën plot shpifje dhe fisnikët e qytetit më urrenin». Dhe vërtet, Sokrati ngulmonte gjithnjë: «Nuk mund ta jetoni siç duhet këtë jetë nëse nuk luftoni padrejtësinë në «cité» (qytet). Megjithatë ai e kërkonte ekzistencën e shtetit, ruajtjen e sistemit të demokracisë. Sokrati ishte një mik i popullit, i «demos»-it, por siç shtonte ai, “çështja ishte tek funksionimi i ligjeve, institucioneve, i demokracisë reale, jo në letër por në praktikë, në jetën e gjallë të popullit». Duke kritikuar Alcibeiden, i cili pa u arsimuar mirë iu fut politikës për të bërë emër dhe fituar pushtet, ai e porosiste: «Përse je futur në politikë para se të marrësh arësimin e duhur. Por ti nuk je i vetëm. Shumica e atyre që merren me menaxhimin dhe administrimin e çështjeve të qytetit janë të tillë». Në veprën e Ksenofonit, «Memorables», ka një dialog të Sokratit me vëllain e Platonit, Glaukon, një djalosh që ëndërronte karrierën, i cili donte ti futej politikës dhe ku Sokrati e këshillon: «Si mund të bëjë karrierë e të drejtojë jetën dhe zhvillimin e qytetit, kur ai nuk njeh asgjë nga të ardhurat, nga financat e qytetit, shpenzimet, mbi forcat ushtarake, shfrytëzimin e minierave, problemet e prodhimit apo furnizimit të qytetit me dritë?…». Në fjalimet e tij për moralin dhe vendosjen e paqes sociale ai merrte shembull Spartën dhe sistemin e saj, duke bërë thirrje që atë sistem të vendosnin dhe athinasit. Sigurisht, që të arrinte në formulime të tilla, ai kishte bërë si të thuash të tijën shprehjen e famshme të orakujve në tempujt e Delfit: «Gnothi seaton! – Njih vetveten»! Kështu i kishte thënë Pithia kur shkoi në Delf. Dhe ai këtë shprehje e bëri të vetën.
Sokrati kurrë nuk botoi një vepër, pasi pasioni i tij ishte të meditonte, të deklaronte mendimet e tij, të ironizonte të metat, të bënte humor me hyjnitë dhe pushtetet. Filozofia e tij shprehej në oratorinë e tij, në idetë mbi shoqërinë dhe të ardhmen e saj, për përsosjen gjithnjë të demokracisë së vendosur në Greqinë antike, pasi ai e kuptonte se demokracia ishte ende e brishtë se ajo nuk ishte e përsosur dhe se së pari duheshin ndërtuar raportet e drejta të njeriut me pushtetin, me pasurinë, pronën, kontributin shoqëror etj. Ata që kanë shkruar për të kanë qenë së pari Platoni, më i ri se ai dhe një nxënës i flaktë që e adhuronte mjeshtrin e tij. Ishte ai që shkroi “Apologjinë e Sokratit”. Po kështu, autorë të tjerë ishin Kritoni që shkroi për kohën e proçesit dhe të burgut apo Fedoni për çastet e fundit të jetës së tij, etj. Platoni i është referuar shpesh Sokratit dhe filozofisë tij siç e shohim edhe tek librat që shkroi më vonë si “Banketi” apo “Fedra”. Kronistët e vjetër thonë se kur iu bashkua filozofit Sokrat, ai i dogji të gjitha sprovat letrare dhe tragjeditë që kishte shkruar më parë dhe vendosi ti kushtohej filozofisë pasi Sokrati u bë mjeshtri dhe frymëzuesi i tij. Sokrati u mësonte nxënësve të tij mbi virtutin që përmes reformimit të njeriut, individit, të arrihej që të krijohej lumturia në “polis”. “Banketi” është në fakt një banket filozofësh ku ata diskutojnë dhe mbajnë ligjëratat e tyre gjatë një darke, por midis Aristofanit, Apollodorit, Pausanias, Fedrës etj, fjala e Sokratit është më e fuqishme. Ata diskutojnë rreth të mirës e të keqes, rreth dashurisë, por Sokrati e tejkalon konceptin e dashurisë tek çifti pasi ai flet për dashurinë e tij për të vërtetën. “Midis gjithë oratorëve shkruan Platoni, – Sokrati dallohej për dashurinë ndaj së vërtetës. Në vend që të fliste si parafolësit dhe ti atribuonte dashurisë gjithë përsosmëritë e tokës e të qiellit, ai qëndronte në kërkimin dhe pohimin e së vërtetës …”. Tek libri tjetër “Fedra”, ku vendoset një dialog i gjatë mes Sokratit dhe Fedrës, të cilët shëtisin dhe shkojnë gjer në bregun e lumit Ilissos, gjithnjë me temën e tyre të parapëlqyer mbi shpirtin, të bukurën dhe dashurinë, Sokrati thotë një nga shprehjet më të bukura të diskursit të tij filozofik:”Shpirti universal vërtitet rreth universit duke u manifestuar në njëmijë forma. Kur ajo është e përsosur dhe e plotë, ai shëtit lart qiejve dhe drejton gjithë rendin botëror”
Sidoqoftë, Platoni ishte ai që shkroi më shumë dhe më bukur për të. Kur Sokrati vdiq, Platoni ishte 24 vjeç dhe ai do ta shikonte më pas dekadencën e demokracisë greke. Edhe pse në fillim ëndërronte të merrej me politikë, të bëhej filozof si mjeshtri i tij, shpejt Platoni e kuptoi se politika ishte kthyer në një lloj fushëbeteje të egër. Kështu, ai iu drejtua letërsisë. Filloi të shkruajë dhe të botojë librat e tij.
Procesi
Në vitin 399 para erës sonë, në Athinë zhvillohej gjyqi kundër Sokratit në praninë e 501 gjyqtarëve të një gjyqi popullor. Meletos, Anitos dhe Likon, fisnikë dhe njerëz të tjerë të pushtetit, e akuzojnë Sokratin se «ndryshe nga të tjerët, pra nga ata, ai nuk i njeh hyjnitë e qytezës, «cité»-së (polis), dhe se «kërkon të fusë hyjni të reja dhe të korruptojë rininë», se «tek poetët më të famshëm thurrte lavde për poezitë e amoralshme», etj. Në korr ata deklaronin se «Sokrati është një fajtor i madh se nuk i beson hyjnitë që njeh shteti. Ai është fajtor se ka korruptuar rininë!»… Meletos ishte një poet i ri dështak dhe i panjohur, por ai ishte vegël e Anitos, një pronari të madh dhe i afërt i pushtetit. Athina në atë kohë kishte 30 vjet që ishte në krizë si pasojë e luftrave, shpartallimeve të saj apo e pushtimeve, si pasojë e murtajës dhe luftrave civile, ku qytetarët e saj kishin rënë në një dëshpërim të plotë. Pra duhej gjetur një fajtor, një shkaktar për gjithë këtë rrënim dhe ai duhej dënuar. Por para akuzatorëve dhe gjyqtarëve, siç tregon Hermogjen (sipas Ksenofonit), i cili ishte në sallën e gjyqit «Sokrati nuk kërkoi të justifikohej dhe as që ta mëshëronin gjyqtarët». «Një gjyqtar, – tha ai, – nuk është në tribunën e gjyqit për ta përdorur ligjin që të favorizojë dikë, por që të vendosë drejtësinë. Ai është betuar jo që të favorizojë ata që do, por të gjykojë sipas ligjeve.» Ajo që ngulte këmbë Sokrati ishte e drejta e kritikës që gjithkush ka të drejtë të kritikojë një qeveritar, shtetin etj., në mënyrë që të mbrojë ligjet në fuqi. Pra e drejta për të kritikuar, për çka luftohet edhe sot fillon që me proçesin kundër Sokratit.
Meletos kërkoi vdekjen e Sokratit, por siç shkruan Platoni, Sokrati bëri aty apologjinë mbi moralin dhe të drejtën. Gjyqi i Sokratit ishte një nga spektaklet më të bujshme të asaj epoke: një filozof para 501 gjyqtarëve. «Po, – thoshte atë ditë ai, (siç shkruan Platoni), – është e vërtetë që sot në moshën 70 vjeçare po më nxjerrin para gjyqit». Ndërkohë pasaniku Anitos, tregëtar lëkurash foli përsëri: «Sokrati është fajtor se po bën kërkime të papërshtatshme për atë që ndodh nën tokë dhe në qiell, duke bërë argumentin më të parëndësishëm diçka të rëndësishme e duke ua mësuar këtë të tjerëve. Ai është fajtor se ka korruptuar rininë që ajo të njohë jo hyjnitë e shtetit, por hyjni të tjera».
Kur dëgjoi akuzën për dënimin me vdekje kundër tij dhe ku sipas votimit 280 ishin për vdekjen e tij dhe 221 për ta liruar atë si të pafajshëm, Sokrati foli përsëri: «Më mirë të vdes me fjalët e mbrojtjes time se sa të kem faljen e këtyre njerëzve të ulët». Dhe më pas ai vazhdoi se «Vdekja ime nuk do ti japë fund ankthit tuaj, sepse të tjerë do ta vazhdojnë veprën time». Ksenofoni që përshkruan dënimin e filozofit, tregon se kur Sokratin e morën për ta çuar në qeli, «gruaja e tij nisi të qante me klithje e ta vajtojë, por Sokrati i kërkoi që të qetësohej». Vallë a e mendonte ai se emri i tij do të bëhej një ditë emri i një martiri të përjetshëm?… Asnjë proçes përveç atij të Jezu Krishtit nuk do të linte aq gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen e njerëzimit dhe imagjinatën e tij. Ai do të shfaqej gjithnjë si një referencë e domosdoshme e kurajos, dijes dhe vetflijimit në emër të Njerëzimit.
Vdekja e Sokratit
Më së fundi vendimi ishte dhënë: Sokrati dënohej me vdekje!
Meqë ishte koha e pelegrinazheve në Delos dhe anija e shenjtë ishte nisur në det të hapur, që qyteti të mos njollosej nga krimet e ndëshkimet, atëherë duhej që dënimet të zbatoheshin pas festave. Askush nuk mund të ekzekutohej. Kështu Sokrati shkoi dhe u mbyll në qeli. Kjo zgjati rreth një muaj në kodrinën e quajtur Filopapu, në një guvë gëlqerore me plot dhoma të sajuara që sot ndodhet pranë kishës Aghios Dimitrios. Një nga fjalimet e fundit të Sokratit ishte ai rreth raporteve të trupit dhe shpirtit. Sokrati kishte vendosur të vdiste si një filozof i vërtetë. Më kot miqtë e tij shkonin ta bindnin që të pranonte alternativën tjetër, të mërgonte dhe të linte menjëherë Athinën. Por si mund të pranonte ta linte vendin ku kishte lindur dhe ku kishte luftuar për të? Si mund t’i linte ato rrugë dhe sheshe ku kishte folur aq shumë për të drejtën dhe lirinë. Kjo do të thoshte se ishte një frikacak, se i mohonte pohimet e tij dhe se nuk i njihte hyjnitë e vendit. Në fund të fundit, vdekja në Greqi ishte diçka e respektuar, madje i vdekuri adhurohej. Bardët e hershëm i kishin kënduar gjithnjë vdekjes. A nuk kishin kënduar kështu vargjet e Homerit tek “Iliada” dhe “Odisea”? Të vdisje do të thoshte që shpirti të shkëputet nga trupi që mbetet vetëm. Pra ai donte që ky shpirt mos të mbetej në burg apo në ndonjë varr, por të jetonte tek njerëzit. Ai besonte se kështu shpirti do të jetonte… Madje po të ikte nga qelia, ai do të dukej para të tjerëve si fajtor dhe do të mbante turpin mbi shpinë, pasi e dinte se e drejta ishte në anën e tij. Përpara tij, edhe njerëz të tjerë filozofë dhe të mënçur, njerëz të dijes dhe të së drejtës, ishin çuar para gjyqit të qytetit siç kishte qenë Anaksagor apo Diagoras. Po kështu ishte dënuar Melos, se gjoja shpërndante frymën e mistereve, apo Protagoras, i cili u dënua si ateist dhe veprat e tij u hodhën të gjitha në zjarr.
Kështu do kalonin ditët gjersa më së fundi festimet mbaruan. Siç shkruhet dhe në fjalët e fundit të “Apologjisë” së Platonit, Sokrati u kishte thënë miqve të tij që kishin ardhur ta takonin para se ta merrnin: «Ja pra, erdhi çasti të ndahemi: ju për të jetuar dhe unë për të vdekur. Cila pra është më mirë, ajo ku do të shkoj unë apo ju?!» Para se ta pinte kupën e helmit ai kërkoi të bënte një banjë. Pastaj takoi fëmijët dhe Ksanthipin. “Pse qan, – i tha gruas së tij, – ne të gjithë jemi të dënuar padrejtësisht! Do ishte mirë nëse do të më kishin dënuar me të drejtë…» Kur do kthente kupën, skllavi i tha se duhej pritur që helmin ta pinte në të perënduar. “E ç’rëndësi ka, – i tha Sokrati dhe papritur e ktheu … Sipas Platonit, në librin e tij “Kritoni”, ai shkruan se “Sokrati e qortoi Kritonin se e kishte paguar gardianin e burgut që t’ia linte derën hapur nga ku ai mund të largohej dhe të shpëtonte”. Por Sokrati kishte qenë gjithnjë një qytetar i bindur dhe meqë u dënua ai duhej ta pësonte dënimin dhe jo ti shmangej!” Në librin e tij, Kriton kujton se para se të vdiste, ai i kishte thënë Kritonit: “Kriton, Asklepsios i detyrohem një gjel. Mos harro ta paguash!” Dhe ai kishte vdekur. Kritoni i kishte mbyllur sytë. Kështu, pasi piu helmin dhe bëri disa hapa, ai tha se këmbët po i mpiheshin. U shtri në shpinë dhe skllavi e pyeti nëse ndjente ndonjë gjë. – Jo, – iu përgjegj Sokrati, – dhe skllavi e pickoi edhe më lart. Por ai përsëri nuk ndjeu gjë. Kur mpirja e pushtoi të tërin, atëherë ai vdiq, – kishte thënë skllavi.
Kur Sokrati vdiq, athinasit u revoltuan. Ata i mbyllën portat e gjimnazeve dhe iu vërsulën gjithë zemërim akuzuesve të filozofit. Një kaos i vërtetë ndodhi në qytet. Disa prej tyre ata i detyruan të merrnin udhën e mërgimit dhe mos ta shikonin më qytetin e tyre; të tjerë si poeti dështak Meletos, u dënuan me vdekje për poshtërsitë e tyre. Sidoqoftë Sokrati la gjurmë të mëdha në jetën e Athinës dhe influenca e tij ishte vendimtare tek Platoni, Epikuri, sofistët që frekuentonte më parë, etj. Mësimi i Sokratit se “vetëm një njeri i ditur mund ta njihte padijen e tij”, dhe se “vënia e vetes vazhdimisht në pikëpyetje i lejon njeriut të zbulojë të vërtetën”, ishin porosi të çmuara.
Mithi i Sokratit do të vazhdonte për një kohë të gjatë në qytetërimin antik grek dhe atë romak, por më vonë në mesjetë ai u harrua. Vetëm Renesanca italiane dhe ajo europiane u kujtuan për të dhe nisën ti referohen kurajos së tij. Pinjollë të Sokratit tashmë do të ishin figura të ndritura si Xhordano Bruno apo Galilei. Në shkrimet e tyre, Volter, Diderot, Ruso e të tjerë i ngritën himne Sokratit të mënçur. Në artikullin e tij “Socratiques” Diderot shkruante ndër të tjera: “Ah si të ngjaj kaq pak, por të paktën, ti më bën të qaj nga gëzimi…” (Libri “Enciklopedia”) Kur Dideronë e mbyllën në kështjellën e Vincennes, ai e ndjeu veten shumë të afërt me fatin e Sokratit. Shumë filozofë modernë kanë shkruar gjatë për Sokratin, totalitarizmin e “cite”-së apo dhunën e turmës.
Ky ishte përfundimisht thelbi i figurës së filozofit të madh të antikitetit, mendimtari më i shquar i asaj kohe të cilin padyshim mund ta quash filozofin e parë të botës. Qëllimi i tij ishte e vërteta! “E tillë është mënyra ime për të parë botën” thoshte ai, dhe më pas shtonte: “Të vërtetën, një Zot e di!” Jo, ai nuk i fyente hyjnitë, ai i linte aty ku kishin qenë shumë e shumë kohëra para tij, gjatë shekujve. Për të kishte rëndësi se ç’ndodhte në “agora”, në gjirin e “demos”-it.
Thënie të Sokratit
– “Dija nis me mrekullimin”.
– “Njih vetveten!”
– “Ata që njohin më pak gjëra, janë më afër hyjnive”.
– “Njeriu është i vetmi ndër kafshët që beson Zotat”.
– “Një jetë pa sprova nuk ia vlen të jetohet”.
– “Unë nuk jam as athinas, as grek. Unë jam qytetar i botës”.
– “Lumturia është një kënaqësi pa keqardhje”.
– “Ajo çka di është se nuk di asgjë”.
– “Ajo çka arrin njeriu është aftësia e madhe e adaptimit”.
– “Mos harro asnjëherë se gjithçka në këtë botë është efemere, e përkohshme dhe kështu ti s’do të jesh kurrë tepër i gëzuar me lumturinë dhe as tepër i trishtuar në hidhërime”.
– “Dëgjoi mirë armiqtë e tu, sepse ata janë të parët që i zbulojnë të metat e tua”.
