Saimir Kadiu: Kafeja që nuk e piu kurrë Gjermania Lindore…
Historia është plot me luftëra, revolucione dhe marrëveshje që ndryshuan kufijtë e botës. Por ndonjëherë ajo ndryshon edhe përmes një filxhani kafeje.
Pak njerëz e dinë se ngritja e Vietnamit si një superfuqi e kafesë nuk filloi me sipërmarrës privatë apo me korporata shumëkombëshe. Në mënyrë paradoksale, një pjesë e saj lindi nga ankthi i një shteti që sot nuk ekziston më: Gjermanisë Lindore.
Në fund të viteve 1970 dhe në fillim të viteve 1980, Republika Demokratike Gjermane po përballej me një krizë që, në pamje të parë, mund të dukej e parëndësishme. Nuk mungonte buka. Nuk mungonte energjia. Mungonte… kafeja.
Në Evropën Lindore, kafeja nuk ishte thjesht një pije. Ishte një ritual i përditshëm, një zakon shoqëror dhe, për shumë familje, një nga pak kënaqësitë e jetës së zakonshme. Problemi ishte se vendet socialiste nuk prodhonin kafe. Ajo vinte nga Amerika Latine, Afrika ose Azia dhe duhej të blihej me valutë të fortë – dollarë ose marka perëndimore – pikërisht atë që ekonomitë socialiste e kishin gjithmonë me pakicë.
Në vitin 1977, çmimi botëror i kafesë u rrit ndjeshëm pas ngricave që shkatërruan një pjesë të madhe të prodhimit brazilian. Për Gjermaninë Lindore kjo ishte një goditje serioze. Qeveria nuk kishte mjaftueshëm valutë për të vazhduar importet në të njëjtën shkallë.
Zgjidhja ishte e dëshpëruar.
Në vend të kafesë së zakonshme, në dyqane filloi të shitej një përzierje e quajtur “Mischkaffee”. Vetëm rreth gjysma e saj ishte kafe e vërtetë; pjesa tjetër përbëhej nga elb, çikore, thekër dhe zëvendësues të tjerë. Popullsia e refuzoi menjëherë. Filxhani nuk kishte më aromën që njihnin gjermanët. Shija ishte e hidhur, tekstura e rëndë dhe pakënaqësia u përhap në të gjithë vendin. Historianët e quajnë këtë periudhë “kriza e kafesë”, një nga episodet më të pazakonta të Luftës së Ftohtë.
Për udhëheqjen komuniste, problemi nuk ishte vetëm gastronomik. Ai ishte politik. Kur një regjim nuk arrin t’u sigurojë qytetarëve as kënaqësitë më të zakonshme të jetës, besimi ndaj tij fillon të lëkundet.
Atëherë lindi ideja që dukej gjeniale.
Në vend që të blinte vazhdimisht kafe me çmime gjithnjë e më të larta, Gjermania Lindore vendosi të investonte drejtpërdrejt në prodhim. Partneri ideal ishte Vietnami, një vend që sapo kishte dalë nga dekada lufte, kishte tokë pjellore në malësitë qendrore dhe kishte nevojë urgjente për kapital, teknologji dhe infrastrukturë.
Marrëveshjet mes dy vendeve ishin shumë më tepër se kontrata tregtare. Inxhinierë, agronomë dhe specialistë gjermanolindorë ndihmuan në ngritjen e plantacioneve të reja, ndërtimin e sistemeve të ujitjes, rrugëve, magazinave, shkollave, spitaleve dhe qendrave të përpunimit. Në këmbim, një pjesë e konsiderueshme e prodhimit të ardhshëm të kafesë do të eksportohej në Gjermaninë Lindore.
Në letër, ishte një plan afatgjatë brilant.
Por natyra nuk negocion me ekonominë.
Një pemë kafeje nuk jep prodhim të plotë menjëherë. Duhen vite derisa plantacionet të hyjnë në fazën e pjekurisë dhe të prodhojnë sasi të mëdha me cilësi të qëndrueshme. Investimi kërkonte durim.
Historia, megjithatë, nuk pati.
Në vitin 1989 ra Muri i Berlinit. Brenda pak muajsh regjimi komunist në Gjermaninë Lindore u shpërbë. Më 3 tetor 1990, shteti që kishte financuar gjithë projektin pushoi së ekzistuari, duke u bashkuar me Gjermaninë Perëndimore.
Kur plantacionet vietnameze filluan të jepnin frytet e plota të investimit, klienti kryesor nuk ekzistonte më.
Por aty ku përfundoi historia e Gjermanisë Lindore, filloi historia moderne e Vietnamit.
Qeveria vietnameze, e cila ndërkohë kishte nisur reformat ekonomike të njohura si Đổi Mới, shfrytëzoi infrastrukturën e ngritur dhe i hapi rrugë ekonomisë së tregut. Plantacionet u zgjeruan me ritme marramendëse, veçanërisht me kultivimin e varietetit robusta, i cili kishte rendiment të lartë dhe kërkohej gjithnjë e më shumë nga industria botërore e kafesë së tretshme.
Në vetëm pak dekada ndodhi ajo që pak ekonomistë do ta kishin parashikuar.
Një vend i shkatërruar nga lufta u shndërrua në gjigantin e dytë botëror të kafesë, menjëherë pas Brazilit. Sot Vietnami prodhon miliona tonë kafe çdo vit, eksporton në dhjetëra vende dhe është një hallkë thelbësore në zinxhirin global të furnizimit. Shumë nga ekspresot, kapuçinot dhe kafetë e tretshme që konsumohen në Evropë mbajnë brenda tyre kokrra të rritura në plantacionet që filluan të zhvilloheshin falë investimeve të viteve të Luftës së Ftohtë.
Ironia është e jashtëzakonshme.
Gjermania Lindore shpenzoi miliona marka për të garantuar kafenë e qytetarëve të saj në të ardhmen. Por ajo u zhduk përpara se të pinte filxhanin e parë nga ai investim.
Megjithatë, historia nuk njeh humbje absolute. Investimi nuk u zhduk; ai thjesht ndryshoi pronar. Ajo që ishte menduar si një zgjidhje për krizën e konsumit të një shteti socialist, u bë themeli mbi të cilin u ngrit një nga eksportet më të rëndësishme të Vietnamit modern.
Ky është një nga paradokset më të bukura të historisë ekonomike. Planet politike kanë afate; pemët nuk njohin ideologji. Regjimet lindin e bien, kufijtë ndryshojnë, flamujt ndërrohen, por një pemë kafeje vazhdon të rritet sipas ritmit të saj.
Ndoshta herën tjetër që do të pini një kafe vietnameze, ia vlen të mendoni se ajo nuk është vetëm fryt i tokës tropikale. Është edhe kujtim i Luftës së Ftohtë, i një shteti që u zhduk dhe i një investimi që nuk e pa kurrë të korrte atë që kishte mbjellë.
Historia, në fund të fundit, nuk shkruhet gjithmonë nga fituesit. Ndonjëherë ajo shkruhet nga pemët, të cilat vazhdojnë të japin fryte edhe kur ata që i mbollën nuk janë më.
