Ismet Hajrullahu: Rruga Egnatia – Bashkoi Perëndimin me Lindjen
Rruga Egnatia është një nga veprat më madhështore të inxhinierisë romake në Gadishullin Ilirik dhe një nga rrugët më të rëndësishme të antikitetit që lidhi Perëndimin me Lindjen.
Ajo përmendet për herë të parë në shekullin II para Krishtit, duke ndjekur gjurmët e rrugës së lashtë ilire të Kandavisë, e cila kalonte nëpër luginën e Shkumbinit dhe drejt Qafës së Thanës. Megjithatë, ndërtimi i saj i rregullt, me trase të fortifikuar, ura dhe stacione ndalimi, u realizua në gjysmën e dytë të shekullit I para Krishtit, nën drejtimin e prokonsullit të Maqedonisë, Gaius Egnatius, nga i cili mori edhe emrin. Ky moment shënoi transformimin e saj nga një shteg në një arterie ndërkontinentale që do të shërbente për shekuj me radhë.
Rruga kishte dy degë kryesore: njëra niste nga Dyrrahu, ndërsa tjetra nga Apolonia, dhe të dyja bashkoheshin në Skampini, duke vazhduar më tej drejt Maqedonisë e deri në brigjet e Egjeut. Gjurmë të saj ruhen ende sot në Roskovec, Peqin, Topçias dhe sidomos në segmentin nga Xibraka në Qukës, përgjatë bregut të majtë të Shkumbinit. Ky itinerar e bën rrugën një pasuri të jashtëzakonshme arkeologjike, ku mund të shihet qartë aftësia e romakëve për të ndërtuar struktura të qëndrueshme.
Rruga Egnatia kishte një rëndësi të jashtëzakonshme ushtarake. Për Romën, ajo lehtësonte lëvizjen e legjioneve, transportin e furnizimeve dhe kontrollin e provincave. Në rast kryengritjesh, ushtritë romake mund të ndërhynin shpejt, duke e kthyer rrugën në një garanci sigurie dhe stabiliteti për Perandorinë.
Por, përveç funksionit ushtarak, ajo u shndërrua edhe në një arterie të fuqishme tregtare. Mallrat nga Adriatiku udhëtonin drejt Egjeut dhe më tej në Lindjen e Mesme, ndërsa tregtarët ilirë, grekë dhe romakë e përdorën për të shpërndarë produkte bujqësore, minerale dhe artizanale. Përmes saj, qytetet e brendshme u lidhën me portet duke krijuar një rrjet ekonomik të qëndrueshëm.
Rruga mundësoi ndërlidhjen e kulturave ilire, greke dhe romake. Përmes saj, Gadishulli Ilirik u bë pjesë e një mozaiku kulturor më të gjerë. Ky dimension kulturor e kthen Egnatian edhe në një simbol të bashkëjetesës dhe të ndërthurjes së kulturave dhe qytetërimeve. Për më tepër, rruga u kthye në një arterie të rëndësishme për përhapjen e krishterimit. Apostulli Pal udhëtoi nëpër të gjatë misioneve të tij, duke e përdorur si “kanal” për të shpërndarë mesazhin e ri fetar në qytete si Selaniku. Kjo e ktheu Egnatian në një rrugë jo vetëm tregtare e ushtarake, por edhe shpirtërore.
Qytetet e mëdha që ndodheshin përgjatë saj, si Selaniku, lulëzuan falë kësaj rruge. Selaniku u bë një qendër e rëndësishme tregtare dhe kulturore, ndërsa Bizanti, i lidhur drejtpërdrejt me Egnatian, u shndërrua më vonë në kryeqytetin e Perandorisë Bizantine. Kjo tregon se rruga u kthye në një faktor të madh në zhvillimin urban dhe ekonomik të rajonit.
Edhe pas dy mijë vjetësh, gjurmët e rrugës Egnatia janë ende të dukshme. Ajo mbetet si një monument i aftësisë së romakëve për të ndërtuar struktura që i rezistojnë kohës.
Për Shqipërinë dhe rajonin, rruga është një pjesë e identitetit historik që e kthen bashkëpunimin në mundësi zhvillimi.
Shumë rrugë moderne në Shqipëri, Maqedoni dhe Greqi ndjekin gjurmët e saj, duke e bërë trashëgiminë e saj të pranishme edhe sot. Ndërtimi i saj në gjysmën e dytë të shekullit I para Krishtit, nën drejtimin e Gaius Egnatius, e shndërroi në një nga rrugët më të rëndësishme të antikitetit, duke e bërë një arterie ushtarake, ekonomike, kulturore dhe fetare që la gjurmë të pashlyeshme në historinë e Gadishullit Ilirik dhe duke e kthyer në një urë të madhe lidhëse mes Perëndimit dhe Lindjes.
