Ismail Kadare: “Muzgu i perëndive të stepës”
Romani “Muzgu i perëndive të stepës” ka nisur të shkruhet qysh pas kthimit të autorit nga Moska, në fillim të viteve gjashtëdhjetë. Një pjesë e vogël e tij është botuar si novelë në revistën “Nëntori”, më 1972, me titullin “Një verë në Dubulti”. Romani i plotë nuk është botuar veçse si pjesë e një përmbledhjeje “veprash në prozë” (triptik dhe një interlud), nën titullin e përbashkët “Ura me tri harqe”, në vitin 1978.
Kritika botërore ka vënë në dukje atmosferën e pashpresë të mjedisit letrar moskovit, aq shumë të ngjashëm me atë të Tiranës. Ka qenë kjo arsyeja që në shtypin shqiptar të kohës vepra është pritur me heshtje të plotë.
ZOTAT DHE HIJET
JORGE SAMPRUN*
Revista “L’express”, prill 1981
Që në frazat e para të librit, ne ndiejmë charme-in që lëviz. E megjithatë, aty bëhet fjalë veç për një shtëpi pushimi shkrimtarësh në brigjet e Baltikut: ndeshje pingpongu jashtë në ajër, nën muzgjet e dritësuara deri në mesnatë të qiellit nordik. Gjëra të vogla, banalitete të jetës së përditshme, sikurse është edhe shfaqja e papritur midis lojtarëve mbrëmësorë e floknajës bionde të një vajze të re letoneze. Me fjalë të tjera, vetë jeta ashtu siç është.
Por, magjia e të shkruarit fillon menjëherë të veprojë. Midis fjalëve kalon heshtja, ashtu sikurse era kalon plazheve; nga gjestet më të rëndomta nisin e zgjohen jehonat, në fund të peizazhit lëvizin hijet dhe në kujtesën e lexuesit trenat e zbrazët fillojnë të popullohen nga fantazmat.
Jo shumë kohë më parë Milan Kundera na kujtonte ca vargje të poetit çek Jan Skacel: “Poetët nuk i shpikin poemat. – Poema është diku, aty prapa. – Ajo qëndron aty prej shumë kohe. – Poeti s’bën gjë tjetër veç e zbulon”. Kadare, pa dyshim, u përket këtyre njerëzve, që zbulojnë “diku, aty prapa” poemën tronditëse të jetës.
Ne e njihnim atë si një shkrimtar të madh qysh nga dalja në frëngjisht e “Gjeneralit të ushtrisë së vdekur”, (1970), që ishte një libër i paparë. “Dimri i vetmisë së madhe” (1978) e rikonfirmon edhe një herë këtë talent. Në të bëhej fjalë për një kronikë sa historike, aq dhe romaneske: shkëputjen e Shqipërisë nga Bashkimi Sovjetik, më 1961. “Muzgu i perëndive të stepës”, i shkruar në të njëjtin kontekst historik, ka një regjistër fare të ndryshëm dhe është më intimist. Dhe, pa dyshim, më efikas.
Narratori, ky “unë” i tij, me një biografi, edhe pse të shkurtuar, na jep të skicuar Kadarenë vetë, këtë shkrimtar shqiptar që ndjek studimet në Institutin “Gorki” në Moskë. Pas faqeve të mrekullueshme të pjesës së parë, ku bëhet fjalë për mjediset e shtëpisë së pushimit të shkrimtarëve, gjejmë portretet e letrarëve zyrtarë, të përshkruar me një mprehtësi e ironi mizore, pikërisht në çastin kur, më 1958, shpërthen fushata e shpifjeve kundër Pasternakut, që sapo ka fituar Çmimin Nobel. Po kështu, pasazhi në një apartament të braktisur, ku i riu shqiptar zbulon fletët e fragmenteve të “Zhivagos” të lënë pa frymë për nga thjeshtësia dhe emocioni që mbartin.
Por pyetja që shtron ky rrëfim, nganjëherë kaq çehovian, kaq i shenjuar prej tipareve të thella të një vendi që Kadare e përçmon në të gjitha planet, pra pyetja që tërthorazi shtrohet është kjo: perënditë e stepës, ata të cilëve shkrimtari shqiptar u paralajmëron muzgun, a janë vallë vetëm udhëheqësit makutë e meskinë të Rusisë? Po aq sa të Rusisë, a nuk janë ata, në të vërtetë, perënditë e socializmit real?
Shkrimi është botuar në prill të vitit 1981, shoqëruar me shënimin kuptimplotë të revistës “L’express”, shënim që ka lidhje me dy rreshtat e fundit të artikullit, ku bëhet aluzion i hapur negativ për udhëheqësit e Shqipërisë. “Për arsye diplomatike, Kadare nuk mundi të merrte pjesë në emisionin “Apostrophe”, ku ishte ftuar gjithashtu Wiliam Styron. Motivi: një shqiptar nuk mund të takojë një amerikan, një sovjetik, një afrikano-jugor.”
* Jorge Samprun është shkrimtar dhe personalitet i shquar franko-spanjoll dhe Akademik i Francës.
PARATHËNIE
Nga ÉRIC FAYE*
Poema “Llora” (1961) përbën, në njëfarë mënyre, tullën e parë të romanit “Muzgu i perëndive të stepës”. Një vit pas këtyre vargjeve intime, krejt shpërfillës për rrethanat gjeopolitike, Kadareja shkruan kreun e parë të “Muzgut”: “Një verë në Dubulti”, i përbërë prej dyzet faqesh e që doli në shtyp në vitet ’60. Të tjera poema, gjithashtu, kujtojnë kohën e studimeve në Bashkimin Sovjetik, siç është vjersha “Në gjirin e Rigës” (1959) apo “Tunelet” (1960). Është fjala për filiza të shpërndarë, të cilët, të rimbledhur bashkë, do të japin pak nga pak një roman. Dashuria është e gjithëgjendshme nëpër vargjet e tij, ashtu siç do të jetë në rreshtat e “Muzgut”, së paku, në versionin e botuar në Francë më 1981, e pasuruar nga disa pjesë, të cilat në versionin e atëhershëm shqiptar do të dukeshin imorale në sytë e një regjimi fanatik. Vetëm më 1998, pas një përpunimi përfundimtar, këto pjesë u futën në botimin shqiptar. Është i vetmi rast ku Kadareja ka përfituar nga një përkthim për të futur disa shtesa në botimin shqip. Kështu, romani është ndërtuar pak e nga pak, kre pas kreu, gjatë një periudhe pesëmbëdhjetëvjeçare, gjersa doli, më në fund, në Tiranë, më 1978, nën emërtimin modest “tregim”, në një përmbledhje që përmbante gjithashtu “Urën me tri harqe”, “Kamaren e Turpit” dhe “Komisionin e festës”. Për herë të parë në veprën e tij, Kadareja përdor një legjendë, që lexuesi do ta rigjejë te “Kush e solli Doruntinën?” dhe te “Hija”, atë të Kostandinit dhe të Doruntinës, qerthulli i së cilës është nocioni themelor i “besës” – apo fjalës së dhënë. Student, Kadareja bëhet aktori i kësaj balade të vjetër, sepse ai “mishërohet” në Kostandin, duke pasur për Doruntinë një ruse, me të cilën arsyet shtetërore e detyrojnë të ndahet. Në mënyrë të tërthortë, gjatë shtjellimit të romanit, shkrimtari lë të nënkuptohet që, duke ngjallur legjendat, ai i bën ballë trysnisë së realizmit socialist. “Ah, ç’legjenda dhe hyjni keni ju, ballkanasit, krejt si ne, lituanezët. Po ç’e do, s’na lë realizmi socialist t’i shkruajmë”, thotë një nga shokët e kursit të tij, lituanezi Mackjavicus.
Në këtë krijim me ngjyra të forta autobiografike, ku ndeshen mitologjitë shqiptare e sllave, historia shfaqet aty-këtu dhe ne notojmë në atmosferën e “Dimrit të vetmisë së madhe”, ku fatet rrokullisen të përfshirë nga shtjellat e ideologjisë. Me penelata të kursyera përshkruhet çarja në gjirin e kampit socialist. Kjo shkëputje është përjetuar këtu si një ndarje e dhimbshme midis qenieve njerëzore dhe jo nga këndvështrimi politik. Por te “Muzgu” më e rëndësishmja nuk është kjo. Kryesorja është portreti karikaturial i botës letrare sovjetike, që është kaq mbytës, saqë arrin t’ia zvjerdhë përfundimisht Kadaresë dëshirën e të shkruarit. Dhe kjo arrin deri në atë pikë, sa studenti i Institutit “Gorki” nuk guxon t’u pohojë mikeshave të tij që ai është shkrimtar! Madje, ai e përshkruan banesën e këtij instituti si një ferr dantesk me rrathë (kate), ndër të cilët shkrimtarët janë ndarë sipas shkallës së bindjes dhe aftësisë “për të zvetënuar” veprat e tyre, duke shkruar të kundërtën e atyre që mendojnë. Përtej botës sovjetike, “Muzgu” jep alarmin duke denoncuar hipokrizinë e realizmit socialist, që zotëronte gjithë universin e “socializmit real”.
Personazhet e këtij libri janë krejtësisht reale dhe mbajnë emrat e tyre të vërtetë. Gjatë udhëtimeve që Kadareja mundi të bëjë gjatë viteve ’80, ai do të kërkojë gjurmët e disave prej tyre, në Greqi, në Lisbonë apo në Stokholm. Por nga shokët e tij të kursit ai do të marrë veç lajme të trishtuara. Jeronim Stullpansi: i vetëvrarë. Të tjerët, të zhdukur. Deri pak më parë kujtonte se poeti grek Anteos kishte vdekur, por rasti e solli që ai të rilidhej me të e ta takonte në Athinë, në fillim të vitit 1998, dyzet vjet më pas…
Pak nga pak, në këtë pëlhurë personazhesh merr formë përmasa politike e romanit. Në këtë vorbull të kulturës moskovite, ku përzihen shkrimtarët e tundrës, Azisë Qendrore apo të Armenisë, Kadareja bie një ditë mbi një dorëshkrim: “Doktor Zhivago”. Ndonëse midis Lindjes e Perëndimit marrëdhëniet janë disi të shtendosura, në Moskën e fundit të viteve ’50 atmosfera artistike mbetet mbytëse. Destalinizimi nuk është ndier ende në sferat letrare. Në një atmosferë të denjë për “Vdekje në Venetik”, ndërkohë që një epidemi përhapet nëpër rrugë, një furtunë e egër shpifjesh shpërthen kundër Boris Pasternakut, i cili në faqet e “Muzgut” shfaqet si një hero pozitiv, sa kohë që vepra e poetit rus denonconte stalinizmin. Pasternaku është i vetëm përballë makinës sovjetike. Kadareja, duke pasur kartë të bardhë për të kritikuar BRSS-në, me të cilin Tirana ka prerë çdo lidhje, mund të denoncojë cenet e sistemit, pa ngjallur zemërimin e hapur të kritikës shqiptare. Ja gjithë paradoksi i këtij romani, me të cilin shkrimtari i lejon vetes që me një ton satirik, madje fort të hidhur, të kritikojë tërthorazi mekanizmin e qeverisjes së Shqipërisë, duke folur për Moskën. Por edhe pse “politikisht korrekt”, meqenëse ai kritikonte Bashkimin Sovjetik hrushovian, romani priti disa vite para se të kishte fatin të shihte dritën e botimit. Titulli i tij, nën një maskë vagneriane, a nuk të kujton djegien e një Walkurie socialiste? Formula “muzgu i perëndive të stepës” nuk do të mund të shërbente në vitet 1990 apo 1991 për ndonjë studim mbi shembjen e bllokut komunist?
ÉRIC FAYE*
1997
* Éric Faye është shkrimtar dhe analist i njohur francez./botimet onufri
