Iris Halili: Kanape mëndafshi në provincën jugore
Fragment nga libri “Eleganca e lotëve” të Iris Halilit, botimet Onufri.
Vendi nga ku kujtoj për herë të parë fytyrën e nënës sime është Tepelena. Apartamenti ku jetoja me të dhe dajën ishte ndoshta banesa më e bukur që kisha parë ndonjëherë. Tepelena quhej qytet në atë kohë dhe ishte shtrirë në shpat të malit. Tipike ishte për të një erë e furishme që, kur fillonte, dukej sikur do të merrte të gjithë qytetin me vete. Edhe njohjen me erën e fortë si të tillë e kam si eksperiencë për herë të parë nga Tepelena. Ndonëse më shumë provincë sesa qytet në kuptimin që kemi sot për të, ajo kishte qenë qendra e Ali pashait të madh, atij burri për të cilin legjendat shqiptare apo të huaja nuk kishin reshtur kurrë së thëni e rithëni sa trimërinë aq edhe dinakërinë.
Por, kur e njoha kryeqendrën e burrit të madh, ajo nuk sillte më asnjë kuriozitet të ri, përveçse njihej si qyteti pranë minierës së Memaliajit. Në Tepelenë ngulita edhe imazhin e parë të shtëpisë që, në fakt, ishte një hyrje, apo apartament, por ne gjithmonë e kemi quajtur hyrje.
Në apartamentin e dajës dhe gjyshes kalova disa vite të fëmijërisë, diku nga mosha 4 deri në 7 vjeçe, pikërisht atëherë kur ndërtojmë personalitetin tonë, atë që na mbetet i ngulitur përjetë dhe që ndër vite edhe mund ta limojmë ndopak, por prapë do të nxjerrë kokën dhe në një mënyrë apo një tjetër formëson jetën tonë, fatin tonë, sukseset apo disfatat tona.
Mendoj se një ndër dhembjet më të mëdha që mund të provojë njeriu herë pas here në jetë është kur i duhet të shpërngulet a të shesë apo, edhe më keq, t’ia rrëmbejnë a t’ia sekuestrojnë shteti apo bankat ato dhoma a shtëpi ku ka kaluar një pjesë të jetës së tij. Shtëpinë e kam parë gjithmonë si muret ku janë gdhendur gjithë kujtimet e jetës, dyshemetë ku kanë ecur të gjithë njerëzit e dashur, dyert ku shpesh kanë hyrë dhe dalë njerëzit e dashur apo të padashur, divanet ku janë bërë bisedat më të sinqerta, shtetëu janë parë ëndrrat më të bukura apo janë formësuar trashëgimtarët që përcjellin gjakun e familjes.
Sa herë humbim një shtëpi më duket sikur bashkë me të kemi mbyllur kapituj të jetës që, në fakt, janë bërë shtresa të forta çimentoje në kujtesën tonë dhe na dalin në shtigjet e ëndrrave në forma nga më të ndryshmet, si për të na hequr mallin, por edhe më shumë për të na përforcuar fiksimin se sado të duam nuk mund t’i rilindim së dyti kujtimet e murosura në ato gëlqere që zbukuroheshin me foto familjare. Nuk di çfarë do të jepja sot të mund t’i kisha të gjitha banesat ku kam jetuar unë apo breza para meje, por që për jetesë apo mbijetesë i kanë shitur, ndërruar apo, edhe më tragjike, janë shtetëzuar, grabitur, djegur, plaçkitur.
Apartamenti i nënës dhe dajës në Tepelenë ishte jo i blerë, se në komunizëm nuk të lejonte njeri të kishe pronë e shtëpi tënden, pasi Partia si ta dhuronte edhe mund të ta merrte në çdo çast. Pikërisht kjo politikë me pronën ishte një mënyrë diktatoriale për të të sunduar dhe për ta bërë individin jo të pavarur, por të zhveshur e të nënshtruar. Me dritare dopio, të tilla që s’i kisha parë kurrë në Tiranë, apartamenti në të hyrë nuk kishte një korridor të vogël e të ngushtë, por një hapësirë të madhe që ndahej në dy mjedise, falë një biblioteke në mes. Në të majtë të derës kryesore ishin dy depo, të cilat gjyshja i kishte mbuluar me perde kadifeje blu, që i jepnin të gjithë hollit një mirëseardhje të ngrohtë. Në të djathtë ishte një divan i vogël, veshur me mëndafsh dhe që e thërrisnim “kanape”.
Të gjitha ishin relikte të mbetura dhe të sajuara nga nëna me shumë mjeshtëri. Kështu, për shembull, kanapeja kishte një tapiceri të bërë nga vetë nëna me një copë mëndafshi, dikur fustan i saj, në mos gaboj, ai më eleganti që ajo kishte veshur në jetë dhe me të cilin ishte prezantuar edhe në dasmën e ish-mbretit Zog. Po kështu, kishte kthyer ish-mbulesa shtrati kadife në perde, mbulesa tryeze lino në këllëfë jastëku dhe kështu me mjeshtërinë e saj krijuese kishte mobiluar një shtëpi shumë të ngrohtë, ku çdo send mbante një kujtim shpirtëror të së shkuarës, së cilës me sa dukej ajo nuk donte t’i largohej, ndonëse prej saj kishte mbetur vetëm dhembja.
Kur ngrohej koha, flija në dhomën e pritjes dhe kënaqesha kur shikoja portretet e stërgjyshes dhe stërgjyshit tim që qëndronin madhështorë në telajot e një pikture (nëna i quante kuadro) të trashëguar nga familja. Stërgjyshi, me mustaqe të stërmëdha dhe me frak shik, ishte vrarë për pavarësinë e atdheut, ndërsa stërgjyshja, me perlat rreth qafës, ishte mbese e Frashërllinjve. Historia thotë se ajo, kur i dhanë lajmin fatal të vrasjes së të shoqit, nuk kishte pranuar të merrej haku i tij, pasi nuk ishte pajtuar me vazhdimin e gjakderdhjes. Krushqinë e kishte bërë Naimi kur të dy këta të rinj studionin në Stamboll, në kolegjin më të vjetër amerikan atje – Robert College. Ndodhi të hershme si këto vërtiteshin në kokën time të vogël sa herë kisha shansin e madh të flija te dhoma e pritjes, që në fantazinë time fëmijërore ishte edhe dhoma-muze.
Por, nëse në shtëpizën e nënës dhe dajës ishte krijuar një mjedis me ngjyra të ngrohta natyrale, sapo dilje te shkallët prezantoheshe me portretin gri të Tepelenës, që ishte si e të gjitha qyteteve të sajuara në kohën e komunizmit. Grija gjendet si stampim i komunizmit në të gjitha vendet ish-komuniste. Parafabrikate apo pallate me tulla silikate që shumë shpejt errësoheshin e ktheheshin në gri. I gjithë qyteti ishte një pikë që zmadhohej në një grinajë të stërmadhe që kalonte edhe vetë përmasat e qyteteve. Kishte edhe provinca apo qytete ku kjo ngjyrë vuloste, si të thuash, kohën e saktë kur kishte filluar komunizmi.
Këto makthe arkitekturore i hynin qytetit në mes, prishnin ngjyrat dhe harmoninë e ndërtesave të mëparshme që u kishin rezistuar kohëve, vinin vulën e tyre dhe kështu qyteti kthehej në një imazh pa histori apo me histori të shpërbërë, ku e vjetra nuk kishte asnjë lidhje me të renë, si vetë historia jonë shqiptare, ku suksesi nuk fillon nga trashëgimia, por me fitimtarin e radhës, duke shuar kështu ndër shekuj çdo kujtesë të së shkuarës.
Pasi zbrisje shkallët gri të pallatit, duhej të ecje në rrugën kryesore që të shpinte te hoteli i qytetit, që si për çdo qytet komunist ishte edhe pika që konsiderohej si qendra ku përmblidheshin të gjitha rrugët e tij, që në ato kohë nuk ishin më shumë se dy apo tri kryesore.
Gjatë kohës kur jetova në Tepelenë nëna nuk ka qenë shumë e madhe në moshë, por nuk di pse gjyshet e asaj kohe duhej të dukeshin si gra të moçme apo si stërgjyshet e kohës sonë. Me flokë gjysmë të bardhë dhe gjysmë gri, si dhe me një topuz klasik të mbledhur pas kokës, e njoha gjyshen vetëm me këtë portret të gjallë, si kur ishte pesëdhejtë e pesë vjeçe, ashtu edhe kur mbërriti shtatëdhjetë, tetëdhjetë apo nëntëdhjetë vjeçe. Nuk di pse në atë kohë të gjitha gjyshet i linin flokët pa lyer. Ishte kjo për të krijuar rrethin e gjysheve, ishte “shfaqje e huaj”, domethënë e dënueshme të lyeje flokët po të ishe gjyshe apo gjyshet tona ishin shumë natyrale dhe nuk donin të reflektonin më të reja se ç’ishin, apo mos ishte Partia që kishte vendosur një stil format për të gjitha moshat, ku patjetër gjyshet dhe gjyshërit nuk bënin përjashtim?
Gjyshet që njihja ishin o me shami në kokë ose me flokë të thinjur me apo pa topuz. Aq të mëdha ishin diferencat e tyre me fotografitë e rinisë, sa askush nuk besonte të ishin po të njëjtat. Kjo pasi komunizmi nuk e donte modën, madje kishte një qëndrim armiqësor ndaj saj. Moda është një formë që e bën çdo individ krijues dhe ai sistem kishte një urrejtje të dukshme për njerëzit krijues. Komunizmi si sistem dhe ideologji vetidentifikohej si super krijuesi, nga ku artisti, shkrimtari, shkencëtari, poeti, piktori, stilisti, mentori, duhej të ndiqte vijën marksiste-leniniste që imponohej tërë kohës me forcë. Mungesa e modës më shumë se çdo gjë vuloste varfërinë, e cila nuk njihte kufij. Palltot pasi visheshin për dekada ktheheshin nga ana tjetër dhe kështu përdoreshin edhe për nja dhjetë vite të tjera. Pastaj, kur ishin rrjepur nga të gjitha anët, përfundonin në sarafane a pantallona për ne mbesat e vogla apo përdoreshin si këllëfë dekorativ jastëkësh, por asgjë nuk hidhej, pasi në një ditë të keqe do të duheshin. Gardërobat e njëri-tjetrit i dinim përmendsh jo se ishin goditëse për nga stili, por se visheshin gjithmonë e gjithmonë nga i njëjti person, aq sa njerëzit identifikoheshin me atë që vishnin: djali me trikon me vija (ku çdo vijë ishte shenjë e fijes së leshit të tepruar të trikove të bëra më parë apo për ndonjë anëtar tjetër të familjes), burri me kostum kafe, vajza me pantallona oficeri (marrë nga mbetjet e uniformës së babait ushtarak).
E në të gjithë këtë varfëri dhe monotoni nuk di si nëna ime gjente të bukurën dhe fliste për të bukurën. Më duket se si çdo vajzë e vogël, e dhënë pas fustaneve, edhe unë nënën fillova ta dëgjoj me vëmendje për herë të parë kur ajo më tregonte për fustanet që kishte veshur kur ishte vajzë apo nuse e re, si i kombinonte dorezat me çantën dhe këpucët, si dukej me kapelën me tyl apo sa shumë i pëlqente peliçet e shkurtra. Ajo i përshkruante aq bukur, sa mahnitesha dhe në përfytyrimin tim ndërtoheshin imazhe që s’i kisha parë as në filmat e realizmit socialist, por as edhe në filmat e huaj që na jepte në të rrallë televizioni shtetëror.
Ajo rrëfente për rrobat e saj të rinisë dhe unë vetëm pikturoja në mendje figura që ishin krejt të panjohura, krejt irreale, nga një grua që më dukej sikur ishte dy shekuj më e madhe se ajo që përshkruante. Pastaj më tregonte vetëm pak nga fotot e saj dhe atje bindesha se vërtet paska qenë dikur e re dhe krejt ndryshe nga ajo që është. Këto rrëfenja të rinisë së saj luksoze nuk i ndante me të tjerët, por vetëm me ne mbesat apo mamin. Atëherë nuk e kuptoja psenë e këtyre sekreteve, nuk kuptoja as edhe zonjëllëkun e saj, por shumë vite më vonë, andej nga 1994-ta, tek hyra në dhomën e saj me një kostum lino ngjyrë pjeshke që mami ma kishte blerë te dyqani i parë modern i Tiranës postkomuniste, që njihej në atë kohë si dyqani francez te Piazza, nëna, pasi më bëri komplimentet, me gjithë dashurinë dhe delikatesën që e karakterizonte, më tha: “Po të pyetën shoqet sa është çmimi i kostumit, u thuaj gjysmën e shumës. Nuk është mirë, se ka njerëz që s’kanë mundësi ta blejnë.” Atë çast m’u rikthyen në kujtesë të gjitha përshkrimet e saj, të gjitha asetet e familjes së vet, të tëra të shitura pas ardhjes së komunizmit vetëm për një pako sheqer apo një shishe vaj, pasi, si bashkëshortja e armikut të klasës, nënës dhe fëmijëve nuk i kishin dhënë triska ushqimi, ndaj babai i saj, me të cilin jetonte së bashku me mamanë, merrte një aset nga të shtëpisë dhe shkonte e shiste te ruskat, sikur i thërrisnin në shtëpi, apo te valuta dhe kështu me ato të holla stërgjyshi blinte ushqim për fëmijët – mamanë dhe dajën.
Çfarë dhembjeje do të kenë ndier ata tek hiqnin nga dora gjithë ato kujtime të blera në sallonet e Romës, Stambollit, Vjenës apo Parisit? Isha përpjekur t’i bëja nënës shumë pyetje që të gjeja vërtet ndjesitë e tyre, por gjithmonë, përveç nostalgjisë, merrja përgjigjen se për aq kohë që të hollat e mbledhura kishin shërbyer për të ushqyer prindërit dhe fëmijët e saj, nuk kishte rëndësi përse ishin shitur. Dukej sikur ajo më shumë i rrëfente ato veshje për të na edukuar me frymën e elegancës dhe pamjes estetike sesa për të qarë ato asete që padrejtësisht ikën për hiçgjë.
Tregonte se vetëm një herë i kishte ardhur vërtet shumë keq; të mbetur pa sheqer dhe pasi kishin shitur çdo gjë me vlerë, e fundit që ajo kurrë nuk do të donte ta shiste ishte një sixhade persiane shumë e vlefshme dhe që, sikur e përshkruante nëna, “në të futej këmba brenda”. Atë ditë kur babai erdhi dhe mori sixhaden sikur më iku diçka nga shpirti, tha ajo. Ishte e fundit gjë që i kishte mbetur nga çfarë kishin pasur. Dukej se me atë u mbyll edhe kapitulli i shitjeve për bukën e gojës, pasi tashmë nuk kishte mbetur më asgjë për t’u shitur dhe për të këmbyer, përveç kujtimit të tyre dhe frikës se me çfarë do të ushqente më tej familjen.
Të jetoje me nënën ishte një jetë shumë e bukur, pasi ajo kishte një histori për çdo situatë, kishte një mësim, për çdo hap apo gabim, kishte edhe një model që e prezantonte me fjalë, por edhe me vepra. Tani, pas kaq shumë dekadash, nuk di nëse ishin fjalët apo rrëfimet e saj që më janë ngulitur më shumë në kokë apo ishin, në fakt, aktet e saj. Nuk arrij t’i ndaj dot, pasi ajo ishte çka thoshte dhe thoshte çka ishte. Ishte e vërtetë, por edhe fine. Pothuaj të gjithë e thërrisnin “zonja Ganimet”, pikërisht në një kohë kur fjala “zonjë” nuk i takonte vijës politike dhe shoqërore në të cilën nëna ime kaloi gjysmën e jetës së saj dhe unë një të katërtën e jetës sime. Ajo fjalë ishte zëvendësuar me “shoqja”, se kjo i shkonte për shtat politikës së barazitizmit që prej më shumë se tridhjetë vitesh ishte instaluar në vendin tonë të vogël që njihet si vendi i shqiponjave.
