Besiana Kadare: Mirënjohje Francës që i dhuroi tim at një hapësirë lirie
E prekur që kam marrë pjesë në këtë mbrëmje homazh për Ismail Kadarenë, të organizuar nga Akademia e Shkencave Morale dhe Politike, Akademia Franceze dhe Ambasada e Shqipërisë në Francë, me rastin e 90-vjetorit të lindjes së babait tim.
U preka veçanërisht nga fakti se, përtej kornizës institucionale, miqësia gjeti vendin e saj dhe mori fjalën. Miq që kishin rëndësi për Ismailin, si edhe njohës të hollë të veprës së tij të jashtëzakonshme, erdhën të thonë, secili në mënyrën e vet, atë që mbetet e gjallë në një vepër: Angelin Preljocaj, Jacques Attali, Tedi Papavrami, Éric Faye, Jean-Paul Champseix, Mireille Clapot.
Të dëgjoje fragmente nga “Prilli i thyer” dhe “Ura me tri harqe”, të recituara nga aktorët shqiptarë Simon Pitaqaj dhe Aphrodite de Lorraine, ishte vërtet gjë e bukur. Të dëgjoje gjuhën shqipe të jehonte në këtë tempull të kulturës franceze kishte një domethënie krejt të veçantë.
U emocionova që munda të shprehesha në emër të familjes sonë, në këtë vend të trashëgimisë, aty ku mendimi punohet në afat të gjatë dhe ku veprat vazhdojnë të dialogojnë me kohën.
Më poshtë po ndaj fjalimin që mbajta atje.
Të dashur miq,
Largimi i Ismailit ka lënë një boshllëk të pafund.
Për familjen e tij, për lexuesit, për vendin e tij.
Por ky boshllëk nuk është heshtje.
Ai është i banuar.
I banuar nga një mendim që nuk u shua me të. Veprat e mëdha nuk vdesin me autorët e tyre: ato migrojnë tek ata që i lexojnë. Ato hyjnë brenda nesh, rrënjosen ngadalë dhe shndërrojnë mënyrën tonë të të menduarit për botën, lirinë, pushtetin.
Të jemi të mbledhur këtu, në Institutin e Francës, në këtë vend ku mendimi francez mblidhet, përcillet dhe përballet me vetveten, ka për ne një domethënie të veçantë.
Ta përkujtojmë Ismailin këtu do të thotë, në njëfarë mënyre, ta rikthejmë në shtëpinë e tij. Në zemër të kësaj shtëpie të mendjes që e priti dhe vlerat e thella të së cilës ai i mishëroi me veprën e tij.
Franca është atdheu ynë i dytë.
Ai që na priti në vitin 1990, kur u larguam nga Shqipëria komuniste.
Një vend që i ofroi babait tim jo thjesht një strehë, por diçka edhe më të rrallë: një hapësirë lirie.
Këtu ai mundi të vazhdonte të shkruante pa pengesa dhe u njoh si një shkrimtar madhor i letërsisë evropiane.
Përfitoj nga ky rast të kujtoj me emocion dhe mirënjohje të thellë figurën e Claude Durand, botues i madh dhe mik i dashur i familjes sonë, mbështetja, besnikëria dhe inteligjenca e të cilit luajtën një rol vendimtar.
Të ishe vajza e Ismail Kadaresë do të thoshte të rriteshe mes fjalish të mbetura pezull, dorëshkrimesh të hapura dhe heshtjeve të dendura ku gjithçka thuhej pa u ekspozuar.
Çfarë ishte ai përtej kësaj, e kuptova vetëm më vonë.
Në librat e tij, sigurisht.
Por edhe në vështrimin e atyre që e donin përmes shkrimeve të tij dhe që më ofronin një mundësi që ta shihja ndryshe.
Për një kohë të gjatë kam besuar se babai im më përkiste vetëm mua.
Më vonë kuptova se ai i përkiste gjuhës.
Një populli të tërë.
Dhe tani, kujtesës, por jo asaj që ngurtëson, por asaj që vigjilon, që mbron dhe që përcjell.
Duke marrë frymezim te Shqipëria, Kadareja ndërtoi një univers të tërë që i rindertoi asaj arkitekturën e brendshme.
Vepra e tij përbën një rezistencë këmbëngulëse kundër frikës, kundër falsifikimit të realitetit, kundër përbindëshit totalitar.
Ai iu dha historisë, miteve dhe përçarjeve të shqiptarëve një përmasë që i tejkalon ata.
Iu dha shqiptarëve një bosht mendimi: mundësinë për të njohur veten pa maska dhe për të qëndruar në këmbë, pa iluzione.
Vepra e tij nuk ka kërkuar kurrë rehatinë. Ajo ka zgjedhur kthjelltësinë.
Ai fliste për Shqipërinë, natyrisht, por për të nxjerrë në pah një univers që ishte vetëm i tij: një botë të pushtuar nga mitet dhe legjendat, të populluar nga aedë dhe vajtore, ku udhëtojnë koka të prera dhe kalojnë kometa. Dhe në zemër të kësaj bote shfaqet gjithmonë Përbindshi totalitar — osman, sovjetik, kinez, ç’rëndësi ka — ajo fuqi që pretendon të sundojë deri edhe mbi ëndrrat e nënshtetasve të saj.
Bëhet fjalë për një vepër themeluese, ku historia çlirohet nga kufijtë për t’u bërë universale.
Kur një shkrimtar i madh ndahet nga jeta, universi që ai ka krijuar i shpëton kohës dhe vazhdon të ekzistojë.
Sonte, ne po përjetojme pikerisht këtë gjë.
Në emër të gjithë familjes Kadare — Helena, nëna jonë, Gresa, motra ime e madhe, Doruntina dhe Adriani, fëmijët e saj, Risto, babai i tyre — e falënderoj ngrohtësisht Institutin e Francës për këtë homazh të bukur.
Jemi thellësisht të prekur.
Një falënderim i veçantë për ambasadorin Dritan Tola, për angazhimin e tij personal në organizimin e këtij aktiviteti.
Së fundi, i falënderojmë miqtë tanë që janë këtu, dhe veçanërisht miqtë e Ismailit. Ata që e shoqëruan me besnikërinë, dashurinë dhe praninë e tyre të devotshme.
Ju faleminderit.
28 janar 2026
***
Émue d’avoir pris part à cette soirée en hommage à Ismail Kadaré, organisée par l’Académie des sciences morales et politiques, l’Académie française et l’Ambassade d’Albanie en France, à l’occasion du 90ᵉ anniversaire de mon père.
J’ai été particulièrement touchée que, au-delà du cadre institutionnel, l’amitié trouve sa place et prenne la parole. Des amis qui comptaient pour Ismail, ainsi que des fins connaisseurs de son œuvre immense, sont venus dire, chacun à leur manière, ce qui demeure vivant dans une œuvre : Angelin Preljocaj, Jacques Attali, Tedi Papavrami, Éric Faye, Jean-Paul Champseix, Mireille Clapot.
Entendre des extraits d’« Avril brisé » et du « Pont aux trois arches », récités par les acteurs albanais Simon Pitaqaj et Aphrodite de Lorraine, a été un moment d’une grande beauté. Entendre la langue albanaise résonner dans ce haut lieu de la culture française avait une signification toute particulière.
J’ai été émue de pouvoir m’exprimer au nom de notre famille, dans ce lieu de transmission, là où la pensée se travaille au long cours et où les œuvres continuent de dialoguer avec le temps.
Je partage ci-dessous le discours que j’y ai prononcé.
Chers amis,
Le départ d’Ismail a laissé un vide immense.
Pour sa famille, pour ses lecteurs, pour son pays.
Mais ce vide n’est pas un silence.
Il est habité.
Habité par une pensée qui ne s’est pas éteinte avec lui. Les grandes œuvres ne meurent pas avec leurs auteurs: elles migrent vers ceux qui les lisent. Elles entrent en nous, s’ancrent lentement, et transforment notre manière de penser le monde, la liberté, le pouvoir.
Être réunis ici, à l’Institut de France, dans ce lieu où la pensée française se rassemble, se transmet et se confronte à elle-même, revêt pour nous une signification particulière.
Évoquer sa mémoire ici, c’est aussi, d’une certaine manière, le ramener chez lui.
Au cœur de cette maison de l’esprit qui l’a accueilli et dont il a incarné, par son œuvre et par son exigence, les valeurs les plus profondes.
La France est notre second pays.
Celui qui nous a accueillis en 1990, lorsque nous avons fui l’Albanie communiste.
Un pays qui a offert à mon père non pas un simple refuge, mais ce qui est plus rare encore: un espace de liberté.
C’est ici qu’il a pu continuer à écrire sans contrainte et qu’il a été reconnu comme un écrivain majeur de la littérature européenne.
À cet égard, je voudrais évoquer avec émotion et une profonde gratitude la mémoire de Claude Durand, grand éditeur et ami cher de notre famille, dont le soutien, la fidélité et l’intelligence ont joué un rôle décisif.
Être la fille d’Ismail Kadare, c’était grandir parmi des phrases suspendues, des manuscrits ouverts, et ces silences denses où tout se disait sans jamais s’exposer.
Ce qu’il était au-delà de cela, je ne l’ai compris que plus tard.
Dans ses livres, bien sûr.
Mais aussi dans le regard de ceux qui l’aimaient à travers ses écrits, et qui me le révélaient autrement
J’ai longtemps cru que mon père m’appartenait.
Puis j’ai compris qu’il appartenait à la langue.
À tout un peuple.
Et, désormais, à la mémoire — non pas celle qui fige, mais celle qui veille, qui protège et qui transmet.
À partir de l’Albanie, Kadare a construit tout un univers, et en a redessiné l’architecture intérieure.
Son œuvre constitue une résistance obstinée contre la peur, contre la falsification du réel, contre le monstre totalitaire.
Il a donné à l’histoire, aux mythes et aux fractures des Albanais, une portée qui les dépasse.
Il leur a donné une ossature de pensée: la possibilité de se reconnaître sans se travestir, et de se tenir debout sans illusion.
Son œuvre n’a jamais recherché le confort. Elle a choisi la lucidité.
Il parlait de l’Albanie, bien sûr, mais pour faire surgir un univers qui lui était propre : un monde hanté par les mythes et les légendes, peuplé d’aèdes et de pleureuses, où voyagent les têtes coupées et passent les comètes. Et au cœur de ce monde apparaît toujours l’Ogre totalitaire — ottoman, soviétique, chinois, qu’importe — cette puissance qui prétend régner jusque sur les rêves de ses sujets.
Il s’agit bien d’une œuvre fondatrice, où l’histoire se défait des frontières pour devenir universelle.
Quand un grand écrivain disparaît, l’univers qu’il a fait naître échappe au temps et continue d’exister.
Ce soir, nous en avons la preuve.
Au nom de toute la famille Kadare – Elena, notre mère, Gress, ma sœur aînée, Doruntine et Adrien, ses enfants, Risto, leur père, je remercie chaleureusement l’Institut de France pour ce bel hommage.
Nous en sommes profondément touchés.
Un remerciement particulier à l’Ambassadeur Dritan Tola, pour son engagement personnel dans l’organisation de cet événement.
Enfin, nous remercions nos amis d’être là , et en particulier les amis d’Ismail. Ceux qui l’ont accompagné par leur fidélité, leur affection, et leur présence attentive.
Je vous remercie.
