Luan Rama: Ambasadorët duhet të japin kontribut në kulturë
Luan Rama, shkrimtar dhe diplomat me përvojë ndërkombëtare, ndërthur në krijimtarinë e tij artin e të shkruarit me eksperiencën në diplomaci. Në një bisedë për Portalb.mk ai foli për rolin e kulturës si urë komunikimi mes popujve, ndikimin e përvojës diplomatike në krijimtari, si dhe për sfidat e identitetit dhe historisë në kohët e sotme, duke ofruar një këndvështrim mbi përgjegjësinë e intelektualit në shoqëri.
Portalb.mk: Keni lëvizur mes diplomacisë dhe letërsisë, sa ka ndikuar përvoja juaj si diplomat në mënyrën se si e shihni dhe e shkruani realitetin shqiptar?
Luan Rama: Unë kam studijuar për gazetari dhe shkenca politike. Fëmijëria ime u përkund pranë një kinemaje në zemër të Tiranës dhe filmi ishte një ëndërr e bukur. Ja pse pas studimeve universitare unë kërkova të punoja në kinematografi, si skenarist. Për 14 vjet jetova me filmin, si kineast dhe më pas hyra në fushën e diplomacisë në një kohë kur ndodhën ndryshime të mëdha politike në Lindjen evropiane dhe kur “Dominoja e fundit”, Shqipëria, më së fundi ra. E përjetova diplomacinë në kohën e një demokracie të brishtë, problematike, me reflekset e të kaluarës totalitare dhe të pushtetit të liderit të vetëm që vendoste për gjithçka, përvoja këto të dhimbshme për bashkëpatriotët e mi, ndërkohë që unë isha në Paris.
Gjithçka do të ishte një eksperiencë e madhe, e bukur, tronditëse dhe krijuese njëkohësisht. Ishte pikërisht kjo përvojë si diplomat i akredituar në Francë, Portugali, Monaco e po kështu në Unesco dhe në Organizatën Ndërkobëtare të Frankofonisë që më bëri ti shoh ndryshe dhe zhvillimet shqiptare apo në Ballkanin ende tronditës, kur luftrat e Milosheviçit ende s’kishin mbaruar. Kjo ndikoi padyshim dhe në shkrimet e mia, fillimisht dokumentare e poetike e më pas me romanin apo librin historik dhe esetë.
Një letërsi dokumentare e mbështetur në fakte, ngjarje e personazhe që lidhnin Francën dhe Shqipërinë, shkrime që prekin edhe kohëra të largëta që nga fillimi i viteve 1500 kur stradiotët shqiptarë të larguar pas pushtimit të Shqipërisë nga otomanët, i shërbyen flamujve të mbretërve francezë, kohë kur ndritën shumë figura të mëdha shqiptarësh që dëshmuan për kontributin e madh të tyre në arenën ndërkombëtare siç shumë historianë francezë përmendin Merkur Bua Shpatën, Kostantin Araniti, Maruli, etj. Pra me vite, tek unë u krijua në këtë mjedis dhe një optikë e re për ti parë ngjarjet baskëkohëse dhe evolucionin e shoqërive evropiane me një vështrim të ri sipas standarteve evropiane të mbështetura në demokracinë, shtetin ligjor, pluralizmin politik apo Të Drejtat e Njeriut. Pikërisht me këtë optikë shihja dhe realitetin shqiptar ku ngjarjet e vitit 1996, 1997 dhe 1998 e kthenin mbrapsht proçesin e zhvillimit demokratik shqiptar. Pra një optikë më humane, çka do të ndikonte dhe në veprimtarinë time si letrar.
Portalb.mk: A mund të jetë letërsia formë tjetër e diplomacisë dhe anasjelltas, cila është lidhja midis këtyre dyjave?
Luan Rama: Që prej tri shekujsh, Franca ka pasur diplomatë që ishin dhe letrarë apo historianë etj që bënin një shkollë të specializuar në drejtim të njohjes së qytetërimeve të tjera (INALCO dhe Ecole de Chartres) por dhe të historisë dhe kulturës së popujve të tjerë. Ishte një traditë solide dhe frutdhënëse. Pikërisht këta diplomatë, kudo që shkuan dhe përfaqësuan Francën, lanë shkrime, libra e dëshmi të rralla për jetën dhe historinë e këtyre popujve nga Amerika, Evropa dhe gjer në Lindjen e Mesme apo Lindjen e Largët.
Kështu shkrimi, letërsia, arti, u bë një formë e diplomacisë. Edhe në shekullin e XIX dhe XX kjo traditë franceze vazhdoi me emra të njohur si Lamartine, Stendal, Shatobrian, Klodel, Paul Morand, Roman Gary etj. Diplomati-shkrimtar është në thelb një qenie humaniste dhe jo një politikan i ftohtë dhe makiavelik. Ai e do vendin ku shkon, kërkon të njohë kulturën dhe historinë e tij dhe mbështetet mbi të për të krijuar marrëdhëne miqësore dhe të afërta me popullsinë apo krerët politkitikë. Ata kanë punuar për të afruar kulturat dhe popujt, në shërbim të shkëmbimit të kulturave, çka i shërbente në fund të fundit mirëkuptimit dhe miqësisë mes popujve.
Portalb.mk: Gjatë shërbimit tuaj diplomatik, si e keni parë perceptimin ndërkombëtar për kulturën dhe letërsinë shqiptare? A kemi ditur ta përdorim mjaftueshëm si instrument diplomatik?
Luan Rama: Sigurisht që në Francë, kultura, pra letërsia dhe artet etj, luajnë një rol të rëndësishëm. Kam patur fatin që gjatë dy mandateve të jem pranë shkrimtarit Ismail Kadare i cili ka luajtur një rol shumë të madh në momentet kyçe të historisë sonë moderne të fundit të shekullit XX, veçanërisht në ngjarjet e Kosovës dhe sprovat e dmeokracisë shqiptare. Ishte ai që i shkruante presidenteve të Amerikës, Francës, Gjermanisë etj që të mbështesnin luftën e popullit shqiptar të Kosovës kundër dhunës serbe. Edhe për mua ishte e rëndësishme të vija në pah vlerat e kulturës, pasi përmes kulturës, letërsisë, ekspozitave, organizimit të javëve të filmit shqiptar, koncerteve, konferencave shkencore etj, që përmes tyre të integroheshim shpejt e gjerësisht në koncertin e vendeve të Evropës së Bashkuar.
Një ambasador duhet padyshim të japë shembullin e vete në drejtim të kontributit të kulturës, njohjes së saj, si një mjet i rëndësishëm në afrimin reciprok të kulturave dhe të popujve. P.sh. gjatë Luftës së Kosovës unë botova librin “Nën hijen e eklipsit” ku dëshmoj zhvillimin e ngjarjeve në Rambuje apo Konferencën e Kleber në Paris, e më pas duke dëshmuar konkretisht dhe duke i bërë një homazh ndihmës që dhanë vendet e Grupit të Kontaktit (USA, France, Angli dhe Gjermani), apo më pas me një botim tjetër për konferencën që organizova në Akademinë Diplomatike të Parisit për krizën dhe Marrëveshjen e Ohrit, duke angazhuar personalitete franceze të politikës, të kulturës dhe të historisë. Për një diplomat është e rëndësishme të operojë dhe përmes kultures, pasi siç ka thesuar dhe Jean Monet, një nga pionerët e parë të Bashkimit Europian, integrimi duhej të fillohej së pari përmes kulturës.
Portalb.mk: Në publicistikën tuaj shpesh trajtoni tema identitare dhe historike. Sa e ndihmon përvoja diplomatike një autor të ruajë balancën në trajtimin e çështjeve kombëtare?
Luan Rama: Unë jam marrë shumë me publicistikë. Kam botuar katër vëllime voluminoze nën titullin “Në udhëkryqet e kohës”. Padyshim që kultura diplomatike, të shtyn dhe ndihmon në trajtimin e ngjarjeve dhe personazheve historikë që ato ti shohësh në një këndvështrim të gjerë dhe ku në plan të parë të evidentosh lidhjet që bashkojnë popujt në udhët e tyre historike, duke vendosur në plan të parë jo nacionalizmin por humanizmin. Kështu dhe në një shkrim për Skënderbeun kam nënvizuar rolin e diplomacisë së tij dhe me dukën e Burgonjës, që atëherë ishte një shtet më vete brenda kufijve të Francës së sotme.
Kam botuar gjithashtu shumë shkrime për konsujt francezë në Shqipërinë e asaj kohe në Janinë dhe Shkodër, dy kryeqendrat shqiptare, gjatë shekujve XVII-XIX, një libër si “Shqipëria gjatë Luftës normando-bizantine” apo “Stradiotët shqiptarë në Francë”. Po kështu një libër për konsullin francez Auguste Dozon, mbledhësin e hershëm të përrallave shqiptare botuar në Francë i vlerësuar nga Akademia Franceze me çmimin e lartë “Volney”. Botimet e konsujve francezë i kanë bërë jehonë figurave historike shqiptare në historinë evropiane siç ishin figurat e shquara të historisë sonë edhe në ngjarjet e Revolucionit Grek për pavarësi.
Portalb.mk: Si e shihni sot rolin e diplomacisë kulturore ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, RMV-së dhe hapësirave të tjera shqipfolëse? A ekziston një strategji e përbashkët apo ende veprohet fragmentarisht?
Luan Rama: Siç e dimë, hapësirat politike, ekonomike, kulturore midis Shqipërisë, Kosovës dhe RMV, pas gjysmës së dytë të shekullit XX ishin të mbyllura për shkaqe historike që dihen në kohën e ekzistencës së Jugosllavisë titiste dhe ndarjes ideologjike mes Shqipërisë dhe Jugosllavisë. Me ndryshimet politike, me fundin e Luftës së Kosovës dhe më pas konfliktin që solli Marëveshjen e Ohrit, meqë shqiptarët atje konsideroheshin si qytetarë të “dorës së dytë” dhe pa të drejta konstitucionale, pas kësaj periudhe u vendosën marrëdhëniet e para të bashkëpunimit politik e kulturor.
Në fakt me Kosovën kontaktet kulturore mes Akademive dhe universiteteve ishin vendosur që në fundin e viteve ’70 dhe gjatë viteve ’80. Nëse mes Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës filloi një bashkëpunim i frutshëm dhe institucional, kjo në raport me Republikën e Maqedonisë së Veriut nuk ishte në nivelin e duhur por që gjatë viteve kontaktet u shtuan si me Shkupin ashtu dhe me Tetovën, Gostivarin, Kërçovën si dhe me Universitetin “Nënë Tereza” apo mes Akademive. Sigurisht është fjala për një bazë të re dhe të fuqishme komunikimi e bashkëpunimi, në frymën e proçeseve integrues të Maqedonisë dhe të Shqipërisë e Kosovës në rrjedhat evropiane, pra me synimin që shumë shpejt të jenë anëtarë të Bashkimit Evropian. Jo vetëm politika dhe ekonomia, por dhe kultura, shërben për hapjen e kufijve, për një miqësi e bashkëpunim të përbashkët dhe krijimin e një klime paqedashëse dhe të sinqertë.
Portalb.mk: Ju jeni botuar edhe në maqedonisht, dhe tani po vjen një roman tjetër që ka qarkulluar më herët në disa gjuhë, a e ndryshon përkthimi “fatin” e një vepre?
Luan Rama: Romani im “Kthimi i flamandëve” fillimisht u botua me titullin “Dashuri e mallkuar në Maligrad”. Nga ky ishull, nga maqedonasit dhe shqiptarët që jetojnë në brigjet e Prespës kam kujtime të mrekullueshme që nga koha kur isha kineast dhe kur në mesin e viteve ’80, me regjisorin Muharrem Fejzo, realizuesi i filmit “Mësonjëtorja” etj, dhe me fisnikun e letërsisë shqiptare të traditës maqedono-shqiptare Sterjo Spasse, shkuam në Prespë dhe pikërisht në Pustec, meqë Fejzo donte të realizonte me një skenar të Spasse-s, sipas një romani historik të tij, një film mbi kryengritjen maqedono-shqiptare kundër pushtimit turk në kohën e ndritur të Rilindjes.
Mali i Maligradit ishte atë kohë një zonë kufitare kur s’mund të lëviznim lirisht me varka që të mund të shihja kishën e famshme të Maligradit dhe shpellat e eremitëve në faqet shkëmbore të Prespës, aty ku ndaheshin apo bashkoheshin tre kufij: ai maqedonas, shqiptar dhe grek. Tregimet për ishullin ishin enigmatike dhe dhe kureshtar siç jam kërkova të mësoj më shumë. Do të kalonin 40 vjet që të ulesha dhe të shkruaja këtë roman, të cilin e botoi drejtuesi i JON-Media në Shkup zoti Zeqirja Rexhepi. Tashmë një roman i dytë është në duart e tij për tu përkthyer nga Daut Dati, i cili me shumë mjeshtëri përktheu romanin e parë. Është fjala për romanin-epistolar “Epistolari i Zaratës” i cili fillimthi u botua dhe në Melburn të Australisë, në Firence të Italisë nga “Scribo”, në Paris nga “Le Petit Vehicule” apo në greqisht nga një shtëpi botuese greke etj. Një roman për kohën totalitare kur një latinist shqiptar që kishte studjuar në Itali, pas kthimit të tij, në vitet e para të çlirimit, u burgos në kampin e Zvërnecit, ku nisi dhe përkthimin e “Ferrit” të Dantes nga “Komedia Hyjnore”. Një fakt real që dikur e kisha lexuar shkarazi në një gazetë por që më terhoqi me domethënien që përmbante në vetvete.
Sigurisht, dhe miqësia me piktorin Omer Kaleshi nga Kërçova, me të cilin isha mik prej 30 vjetësh, ndikoi të njihja nga afër shqiptarët e Maqedonisë dhe historinë e tyre. Kam mbresa të veçanta për Tetovën, Kërçovën, Gostivarin e padyshim për Shkupin ku kam shumë miq maqedonas, poetë, shkrimtarë, dramaturgë etj. Shqiptarët e Maqedonisë kanë figura të shquara të artit dhe letërsisë. Me Luan Starovën ishim të dy ambasadorë në Paris dhe gëzohesha gjithnjë me botimet e romaneve dhe studimeve të tij në gjuhën frënge. Po kështu ishte Starova që shkroi dhe parathënien e romanit tim të botuar në gjuhën maqedonase.
Portalb.mk: Në një kohë polarizimi politik e mediatik, a mendoni se zëri i shkrimtarit dhe publicistit ka më shumë liri apo më shumë përgjegjësi kur ndërhyn në debatet publike?
Luan Rama: Kuptohet që publiçisti dhe shkrimtari kanë gjithnjë një angazhim social apo politik. Ata nuk janë indiferentë ndaj asaj që ndodh në shoqëritë përkatëse, shoqëri të lira apo totalitare. Ata marrin pjesë apo kërkojnë të jenë pjesë e debatit shoqëror dhe shkrimet dhe librat e tyre të kenë një angazhim të caktuar. Çdo shkrim që shkruajmë, çdo libër apo vepër arti ka në vetvete qëndrimin dhe angazhimin e autorit, raportin e tij me humanizmin, luftën, lirinë, të mirën dhe progresiven. Arti për art, pa një angazhim social nuk ka vlerë. Çdo shkrimtar është një qytetar i vendit të tij apo një qytetar i botës duke marrê shëmbull Erazmin e madh. Ai thotë diçka në mënyrë që jeta të triumfojë, që marrëdhëniet njerëzore të pohojnë progresiven, humanen, fitoren e së mirës ndaj së keqes. Kjo është jo vetëm vlera por edhe ajo që na shtyn të shkruajmë.
