Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Artikulli 1: Nga Uashingtoni në Tiranë — Si një Fond Amerikan u bë një Fuqi në Shqipëri
Ky është artikulli i parë në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF).
Nga Cafo Boga – 27 Mars 2026
Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim në Shqipëri është përballur me kritika në rritje për një sërë projektesh—nga Butrinti në Durrës dhe Tushemisht—dhe, së fundmi, për përfshirjen e tij në sistemin arsimor. Në thelb të këtyre shqetësimeve qëndron perceptimi se AADF po merr përsipër përgjegjësi që i takojnë shtetit, dhe jo një organizate private. Edhe UNESCO ka ngritur shqetësime mbi mënyrën e operimit të AADF, megjithatë këto paralajmërime kanë mbetur kryesisht pa u marrë në konsideratë.
Si një nga anëtarët origjinalë të Bordit të Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve—i emëruar nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara—dhe si një nga themeluesit e AADF, kam shërbyer për më shumë se 25 vjet në përmbushjen e një misioni që per mua synonte të sillte përfitim dhe të mbronte interesat e kombit. Pikërisht për këtë arsye, me keqardhje të thellë konstatoj se ajo që dikur ishte ndër institucionet më të respektuara jofitimprurëse në Shqipëri, sot përballet me pikëpyetje serioze mbi drejtimin dhe besueshmërinë e saj. Për këtë arsye, ndiej detyrimin të hedh dritë mbi evolucionin e AAEF dhe AADF, si dhe mbi gjendjen e tyre aktuale.
Ajo që dikur përfaqësonte një model integriteti dhe bashkëpunimi, sot rrezikon të kthehet në një shembull të pushtetit të pakontrolluar. Sepse pa transparencë dhe llogaridhënie, edhe institucionet më të respektuara mund të humbasin drejtimin—dhe bashkë me të, besimin e njerëzve që janë krijuar për t’u shërbyer.
Evolucioni i AAEF dhe AADF: Nga Fillimi deri në Ditët e Sotme
Në fillim të viteve 1990, ndërsa Lufta e Ftohtë po përfundonte dhe Evropa Lindore po dilte nga dekada kontrolli të centralizuar, Shtetet e Bashkuara u përballën me një sfidë historike: si të mbështesnin tranzicionin e ekonomive të sapohapura drejt qeverisjes demokratike dhe ekonomisë së tregut. Ndër instrumentet e krijuara për këtë qëllim ishte Akti për Mbështetjen e Demokracisë në Evropën Lindore (SEED Act)—një kornizë ligjore e hartuar për të promovuar stabilitetin, investimet dhe zhvillimin institucional në rajon.
Brenda kësaj kornize, qeveria e Shteteve të Bashkuara krijoi një seri Fondesh Ndërmarrjesh, përfshirë Fondin Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve. Këto fonde u konceptuan si instrumente novatore—jo programe tradicionale qeveritare dhe as sipërmarrje thjesht private. Ato u strukturuan si entitete të pavarura jofitimprurëse, të financuara me fonde publike amerikane, por të menaxhuara nga borde profesionale, me pritshmërinë që të operonin me fleksibilitet, efikasitet dhe një shkallë të caktuar pavarësie nga presionet politike.
Bordi fillestar i Drejtorëve (Besuarve) u emërua nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara dhe përbëhej nga profesionistë shumë të respektuar me reputacion të lartë në fushat e tyre përkatëse. Vlen të theksohet se unë isha i vetmi anëtar i bordit me prejardhje shqiptare, duke reflektuar si përfshirjen e hershme të diasporës, ashtu edhe karakterin ndërkombëtar të institucionit.
Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve e nisi veprimtarinë e tij në një kohë kur ekonomia shqiptare ishte ende në fazat e saj të para. Ai investoi në sektorë kyç, mbështeti biznese në zhvillim dhe kontribuoi në krijimin e institucioneve financiare që më vonë do të bëheshin shtylla të infrastrukturës ekonomike të vendit. Ndryshe nga programet tradicionale të ndihmës, AAEF nuk ishte projektuar thjesht për të shpërndarë fonde, por për t’i investuar ato—duke gjeneruar kthime që mund të riinvestoheshin në ekonomi.
Për më tepër, misioni i tij përfshinte edhe futjen e praktikave më të mira të biznesit dhe standardeve të kontrollit të brendshëm, karakteristike për ekonomitë e zhvilluara, veçanërisht ato të Shteteve të Bashkuara. AAEF u bë një nga institucionet jofitimprurëse më të respektuara në Shqipëri dhe, në shumë drejtime, shërbeu si model për të tjerët. Një shembull i rëndësishëm është Banka Amerikane e Shqipërisë, e krijuar me përfshirjen e AAEF, e cila luajti një rol themelor në zhvillimin e sektorit bankar modern të vendit.
Me kalimin e kohës, ky model rezultoi financiarisht i suksesshëm. Fondi jo vetëm që përmbushi misionin e tij fillestar, por edhe gjeneroi kapital të konsiderueshëm. Pikërisht në këtë moment ndodhi një transformim thelbësor: mandati fillestar dhjetëvjeçar i investimeve të AAEF arriti në përfundim, duke shënuar fundin e fazës së tij aktive të investimit.
Në vend që të përfundonte aktivitetin ose të kthente të gjitha të ardhurat në Thesarin e SHBA-së, një pjesë e konsiderueshme e kapitalit të akumuluar u ridrejtua drejt një entiteti të ri: Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim. Ky ndryshim shënoi kalimin nga investimi në zhvillim—nga ndërtimi i tregjeve në formësimin e projekteve afatgjata kombëtare në fusha si turizmi, arsimi dhe trashëgimia kulturore. Unë isha një nga themeluesit e AADF, duke marrë pjesë në krijimin e tij si vazhdim i misionit fillestar në një kuadër të ri institucional.
Me këtë tranzicion erdhi një ndryshim jo vetëm në funksion, por edhe në strukturë dhe ndikim. Ndryshe nga paraardhësi i tij, i cili operonte kryesisht si mjet investimi, AADF u shndërrua në një fondacion të orientuar drejt zhvillimit, me një rol më të gjerë dhe më të dukshëm në jetën publike të Shqipërisë. Ai u përfshi në nisma që shtriheshin përtej sektorit privat dhe hynin në fusha me rëndësi kombëtare, përfshirë menaxhimin e pasurive kulturore, kornizat e zhvillimit urban dhe projektet strategjike ekonomike.
Me kalimin e kohës, shumica e anëtarëve origjinalë të Bordit të AAEF u larguan ose ndërruan jetë. Në atë fazë, Kryetari dhe unë ishim të vetmit anëtarë origjinalë të mbetur. Me krijimin e vakancave, anëtarët e rinj u emëruan përmes proceseve të brendshme, duke riformësuar gradualisht përbërjen e Bordit dhe duke përqendruar autoritetin vendimmarrës në një rreth më të ngushtë, të udhëhequr nga Kryetari dhe të mbështetur nga dy bashkëdrejtorë ekzekutivë.
Në të njëjtën kohë, kuadri i mbikëqyrjes që kishte shoqëruar modelin fillestar të financuar nga SHBA filloi të tërhiqej. Ndërsa institucioni u bë financiarisht i pavarur dhe operacionalisht autonom, qeverisja e tij mbeti e mbështetur në strukturat e veta të brendshme—veçanërisht në Bordin e Drejtorëve —dhe jo në ndonjë autoritet të drejtpërdrejtë qeveritar, qoftë në Shtetet e Bashkuara apo në Shqipëri.
Me kalimin e kohës, fondacioni u përfshi gjithnjë e më shumë në projekte të ndërmarra në partneritet me qeverinë, përfshirë iniciativa si Parku Kombëtar i Butrintit, të cilat kanë gjeneruar debat publik dhe kritika lidhur me transparencën dhe qeverisjen. Unë ngrita shqetësime brenda institucionit lidhur me drejtimin e këtyre angazhimeve dhe nevojën për të rishqyrtuar si strategjinë, ashtu edhe marrëdhëniet institucionale. Këto shqetësime nuk u morën parasysh nga Kryetari, dhe në fund nuk e shihja më veten si pjesë të organizatës në atë drejtim.
Ky evolucion nuk ishte as i rastësishëm dhe as unik. Ai pasqyronte një filozofi më të gjerë që qëndronte në themel të modelit të Fondit të Ndërmarrjeve: se pavarësia, menaxhimi profesional dhe mbrojtja nga ndërhyrja politike do të sillnin rezultate më të mira sesa mekanizmat tradicionalë të ndihmës. Për një kohë, kjo qasje dha rezultate të prekshme.
Megjithatë, me kalimin e kohës, ajo krijoi edhe diçka më komplekse.
Një institucion i financuar fillimisht me burime publike dhe i projektuar për të mbështetur tranzicionin demokratik ishte shndërruar në një entitet shumë autonom—që operon në Shqipëri, ndikon në projekte me rëndësi publike, por pa llogaridhënie të drejtpërdrejtë ndaj institucioneve publike të asnjërit shtet.
Kjo, në vetvete, nuk është provë e dështimit të modelit. Por ajo ngre një pyetje thelbësore—një pyetje që bëhet edhe më e rëndësishme ndërsa këto institucione zgjerojnë rolin e tyre:
Çfarë ndodh kur strukturat e krijuara për të mbështetur zhvillimin tejkalojnë sistemet e mbikëqyrjes që dikur i përcaktonin ato?
Ajo që nisi si një instrument tranzicioni do të evoluonte, me kalimin e kohës, në diçka shumë më komplekse—dhe shumë më të pavarur.
“Beso, por verifiko” — Ronald Reagan.
***
Public Money, Private Power: The AADF Question
Article 1: From Washington to Tirana — How a U.S. Fund Became a Power in Albania
This is the first in a series examining the evolution, governance, and accountability of the Albanian-American Enterprise Fund (AAEF) and the Albanian-American Development Foundation (AADF).
By Cafo Boga – March 27, 2026
The Albanian-American Development Foundation in Albania has come under growing criticism for a number of its projects—from Butrint to Durrës and Tushemisht—and, more recently, for its involvement in the education system. At the heart of these concerns is the perception that AADF is assuming responsibilities that properly belong to the state, rather than a private organization. Even UNESCO has raised concerns about AADF’s modus operandi, yet these warnings have largely gone unheeded.
As an original board member of the Albanian-American Enterprise Fund—appointed by the President of the United States—and a founding member of AADF, I spent over 25 years advancing a mission aimed at benefiting and protecting the nation’s interests. It is therefore with deep regret that I now see what was once among Albania’s most respected non-profit institutions facing serious questions about its direction and credibility. For this reason, I feel compelled to shed light on the evolution of AAEF and AADF, and their current standing.
What was once a model of integrity and partnership now risks becoming a case study in unchecked authority. Without transparency and accountability, even the most respected institutions can lose their way—and with it, the trust of the people they were meant to serve.
Evolution of AAEF and AADF: From Inception to Present
In the early 1990s, as the Cold War came to an end and Eastern Europe emerged from decades of centralized control, the United States faced a historic challenge: how to support the transition of newly opened economies toward democratic governance and free markets. Among the tools created to meet this challenge was the Support for East European Democracy Act—a legislative framework designed to promote stability, investment, and institutional development across the region.
Within this framework, the U.S. government established a series of Enterprise Funds, including the Albanian-American Enterprise Fund. These funds were conceived as innovative instruments—neither traditional government programs nor purely private ventures. They were structured as independent nonprofit entities, seeded with U.S. public funds but managed by professional boards, with the expectation that they would operate with flexibility, efficiency, and a degree of insulation from political pressures.
The initial Board of Directors (Trustees) was appointed by the President of the United States and consisted of highly respected professionals with strong reputations in their respective fields. Notably, I was the only board member of Albanian descent, reflecting both the early involvement of the diaspora and the international character of the institution.
The Albanian-American Enterprise Fund began its work at a time when Albania’s economy was in its infancy. It invested in key sectors, supported emerging businesses, and contributed to the development of financial institutions that would later become pillars of the country’s economic infrastructure. Unlike conventional aid programs, AAEF was designed not simply to distribute funds, but to invest them—generating returns that could be reinvested into the economy.
Moreover, its mission extended beyond capital deployment to the introduction of best business practices and internal controls characteristic of developed economies, particularly those of the United States. AAEF became one of the most respected nonprofit institutions in Albania and, in many ways, served as a model for others. One notable example is the American Bank of Albania, established with AAEF’s involvement, which played a foundational role in shaping the country’s modern banking sector.
Over time, this model proved financially successful. The fund not only fulfilled its initial mission of supporting economic transition but also generated substantial capital. It was at this point that a critical transformation occurred: AAEF’s original ten-year investment mandate had reached its conclusion, marking the end of its active investment phase.
Rather than concluding its activities or returning all proceeds to the U.S. Treasury, a significant portion of the accumulated capital was redirected into a new entity: the Albanian-American Development Foundation. This marked a shift from investment to development—from building markets to shaping long-term national projects in areas such as tourism, education, and cultural heritage. I was one of the founders of AADF, participating in its establishment as a continuation of the original mission under a new institutional framework.
With this transition came a change not only in function, but in structure and influence. Unlike its predecessor, which operated primarily as an investment vehicle, AADF emerged as a development-oriented foundation with a broader and more visible role in Albania’s public landscape. It became involved in initiatives extending beyond the private sector into areas of national significance, including the management of cultural sites, urban development frameworks, and strategic economic projects.
Over time, most of the original Board members of AAEF either stepped down or passed away. By that stage, the Chairman and I were the only remaining original members. As vacancies arose, new members were appointed through internal processes, gradually reshaping the composition of the Board and concentrating decision-making authority within a narrower circle led by the Chairman and supported by two Co-CEOs.
At the same time, the oversight framework that had accompanied the original U.S.-funded model began to recede. As the institution became financially independent and operationally autonomous, its governance remained anchored in its internal structures—particularly its Board of Trustees—rather than in any direct governmental authority, either in the United States or in Albania.
Over time, the foundation became increasingly involved in projects undertaken in partnership with the government, including initiatives such as Butrint National Park, which have generated significant public debate and criticism regarding transparency and governance. I raised concerns internally about the direction of these engagements and the need to reassess both strategy and institutional relationships. Those concerns were not embraced by the Chairman, and I ultimately no longer saw myself as part of the organization under that direction.
This evolution was neither accidental nor unique. It reflected a broader philosophy underlying the Enterprise Fund model: that independence, professional management, and insulation from political interference would produce better outcomes than traditional aid mechanisms. For a time, this approach delivered tangible results.
Yet over time, it also created something more complex.
An institution originally funded with public resources and designed to support democratic transition had evolved into a highly autonomous entity—operating within Albania, influencing projects of public importance, but without direct accountability to the public institutions of either country.
This is not, in itself, evidence of model failure. But it does raise an important question—one that becomes more relevant as such institutions expand their role:
What happens when structures created to support development outgrow the systems of oversight that once defined them?
What began as a tool of transition would, over time, evolve into something far more complex—and far more independent.
“Trust, but verify.” — Ronald Reagan.
