Iris Halili: Xhaketa e Thanasit
Fragment nga libri ‘Eleganca e lotëve” të Iris Halilit, Botimet Onufri
Një ndër kujtimet e bukura nga Tepelena ishte kur na vinin miqtë e dajës për darkë e nëna niste përgatitjen që në mëngjes dhe e merrte me shumë pasion atë punë. Fillonte të gatuante specialitetet e saj, që gjithmonë e kishin bazën te mezet, të cilat për të ishin fillimi i mirë i çdo tryeze të bollshme. Në fakt, kishte të drejtë, sepse ajo që provon së pari në tavolinë të jep përshtypjen kryesore për vlerën e ushqimit.
Gjyshja përgatiste meze nga më të ndryshmet, sigurisht me ato ushqime që gjendeshin në tregun e kohës. Për shembull, bënte një si pure të ftohtë me patate, një tjetër me fasule, të cilave u hidhte hudhra e i zbukuronte me piper të kuq dhe majdanoz. Herë i vendoste në pjatanca e herë mbi feta buke. Bënte meze me ç’të gjendej, por erëzat, arrat, hudhrat dhe majdanozin nuk i ndante. Zbukurimin e pjatave e kishte merak vetë dhe gjithmonë më thoshte: në më të shumtën e herës ha syri më shumë se stomaku.
Të gjitha këto darka të shtruara me delikatesë përfundonin me një ëmbëlsirë të thjeshtë që ajo e quante rulo, pasi ishte një pandispanjë e hollë e mbushur me reçel, që e mblidhte rulo me letër derisa të ftohej. Më pas e priste në feta të holla dhe ajo shtrohej shumë bukur në pjatancë dhe shërbehej si një ëmbëlsirë që i shkonte për shtat një darke të rëndë.
Këto meze të nënës, ëmbëlsirat e saj e shumë receta të tjera mbetën gjithmonë në librin tonë familjar të kuzhinës që e mbajmë si një trashëgim prej saj. Unë besoj se çdo trashëgimi është e vlefshme, se mbart brenda saj dashurinë, historinë dhe kujtesën e njerëzve të dashur. Pronat janë trashëgimi ku mund të jetosh, të shpenzosh kohën e të kujtosh familjen, festat apo edhe muret brenda të cilave kanë folur të parët e tu dhe që vetvetiu përcjellin nostalgjinë që na lidh natyrshëm.
Po kështu këshillat apo porositë e lëna nga të parët na vijnë dhe lihen po ashtu si një trashëgimi që në çaste të caktuara na ndriçon rrugën apo na bën të ndihemi krenarë për largpamësinë e të parëve tanë. Veprat e mira heroike apo bamirëse të të parëve janë pa dyshim trashëgimia që nuk vdes kurrë, se lë gjurmë në histori apo zemrat e njerëzve.
Nga ana tjetër, recetat familjare të gatimit janë edhe ato trashëgimi, pasi duket sikur të rikujtojnë më shumë se çdo gjë çastet e shijuara me njerëzit e dashur si dhe janë si një glorifikim modest për to, por edhe kthehen si një trashëgimi shumë shpirtërore, pasi duke i gatuar përherë e më shumë këto receta duket sikur dalin nga enët e së shkuarës dhe mbajnë gjallë të ardhmen duke e rikrijuar atë si dikur.
Dhe kështu libri familjar me receta gatimi shtohet çdo ditë me recetat e nënës, mamit apo edhe miqve të tjerë sipas titujve: “Sallata e Dianës”, “Fërgesa e mamit”, “Qoftet e Valit”. Me recetat e kudogjendura në internet, edhe kjo traditë e recetave familjare dhe miqësore po zbehet dhe shpirtërorja gjithmonë e më tepër po ia lë vendin sipërfaqësores. Megjithatë, ende aty-këtu dikush poston apo boton “recetat e nonna-s” pasi ato janë më të mirat, sikurse është përkushtimi i pazëvendësueshëm i gjysheve që na e mbushnin tryezën gjithmonë me shumë dashuri.
Kur vizitova Spanjën para shumë vitesh, hymë në një restorant të famshëm të Barcelonës që njihej për tapas. I gjithë restoranti kishte një si tryeza gjigante me të gjitha llojet e tapas, rrethuar me tavolina të vogla që qarkonin të madhen. Ishin të shijshme vërtet, por ajo që bëja lidhjen ishte që mezet e nënës sime provuar tridhjetë vjet më parë ishin pikërisht tapas, vetëm se ne nuk i quanim kështu.
Sa e sa shoqe të miat i kanë provuar ato meze, sidomos në vitet e gjimnazit në Tiranë, kur unë festoja ditëlindjen edhe dy apo tri herë në vit vetëm për t’u mbledhur dhe për të kërcyer në një kohë kur ende nuk kishte klube apo bare për rininë. Batanijet në dritare shërbenin për të krijuar errësirën, mezet e nënës ishin tapas dhe një magnetofon me kasetë luante pa pushim ‘Modern Talking’.
Si pije kishim vetëm ujë çezme. Ishim shumë të varfër në çdo gjë dhe sigurisht, edhe në argëtimet tona. Megjithatë, nuk na duhej alkooli që të vinim në qejf. Ishim të varfër, por platonikë; nuk kishim telefon, por kishim fishkëllima; nuk shkruanim në kompjuter, por kishim ditarë ku ndjenjat tona i dinim vetëm ne dhe jo gjithë interneti.
Unë dhe motra ndoshta kishim pak më shumë, si “gocat e doktorit”. Për shembull, një telefon në familje që doktorëve u duhej për shërbim apo ca fruta a zarzavate të freskëta që fshatarët i sillnin si respekt për babain tim që nisej në çdo orë të ditës a natës për t’u shërbyer. Të tjerat ishin pothuaj njëlloj.
E vetmja gjë që mund të xhelozoje në kohën e komunizmit ishte merita apo inteligjenca personale, bukuria fizike, trashëgimia familjare apo pozita partiake. Këto ishin arsyet që i bënin njerëzit xhelozë dhe i kthenin në armiq të njëri tjetrit. Dhe këtu fillonte lufta e klasave, ku vëllai spiunonte vëllain, burri gruan, shoku shokun dhe e keqja, siç thoshte nëna, “të vinte nga nuk e pandehje”.
Midis miqve dhe njerëzve të mirë kishte edhe nga ata që na afroheshin jo se na donin, por se kishin një mision – të na shkatërronin. Ose edhe vërtet na donin mendjen dhe aftësinë, apo edhe na adhuronin, por, sikur ndodh rëndom, pavarësisht se në çfarë sistemi apo shoqërie jetojmë, në fillim njerëzit të afrohen se të adhurojnë mendjen, stilin apo personalitetin, më pas fillojnë të të imitojnë. Imitimi, shumë herë më shumë se miqësi e sinqertë, është dëshirë e sëmurë për të arritur subjektin e imituar.
Nëse fillojnë të të imitojnë, shumë shpejt do të të kthehen kundër dhe nga “adhuruesit” më të denjë do të shohim “ziliqarët” më të rrezikshëm, kjo pasi njeriu që të imiton kërkon t’i vërë vetes apo të arrijë atë që s’e ka apo s’e ka pasur tërë jetën dhe kur sheh që imitimi i tij është i dobët e nuk arrin t’i afrohet dot modelit që imiton, e kap një xhelozi dhe një inat i brendshëm, e sundon një hakmarrje verbuese dhe pikërisht në ato momente fillojmë të kuptojmë arsyet e vërteta të afrimit të mikut a mikeshës që na imitonte apo vazhdon të na imitojë.
Gjyshja ime harxhonte gjithë ditën për t’i përgatitur darkat e shijshme Thanasit dhe disa miqve të tjerë të dajës, emrat e të cilëve pas kaq shumë dekadash nuk më kujtohen të gjithë. Por kjo nuk e pengoi Thanasin dhe një tjetër shok të dajës t’i dilnin dëshmitarë në gjyqin e shtirur komunist.
Nëna tregonte që Thanasi kishte thënë në gjyq se Hajredini ka parë fshehtas stacionet e televizionit italian më 1971, në atë kohë kur ne as që kishim televizor. Ndërkohë, ironia ishte që në gjyq kishte veshur xhaketën që daja dikur e kishte hequr nga trupi dhe ia pati falur.
Xhaketa në trup të Thanasit asnjëherë nuk më është shqitur si detaj i tradhtisë dhe mosmirënjohjes. Si mundet një njeri të përpiqet të të fundosë dhe ndërkohë të mbajë në trup dhuratën tënde? A është ky një fetishizëm sadist? Mos është një karshillëk i tipit “ja si më shkon xhaketa jote” teksa po të fundos plotësisht duke përdorur gënjeshtrën për të fshehur dobësinë më të madhe njerëzore, xhelozinë, më të madhen e të gjitha kohëve, atë dobësi që kap nga njerëzit që duhen çmendurisht apo miqtë që kanë kaluar një jetë bashkë, deri te dashuritë më të forta, si vëllai për vëllain, motra për motrën, prindi për fëmijën apo fëmija për prindin?!
Xhelozia, ky ushqim i inferiorëve! Pikërisht xhelozia njerëzore ka arritur të krijojë edhe ideologji dhe sisteme të panumërta që kanë sunduar dhe keqtrajtuar, dëmtuar dhe zhdukur gjenerata të tëra.
Doktrina marksiste ishte një e tillë që u instalua në pushtet politik dhe u brumos në mënyrë jetese në miliona njerëz në çdo cep të botës e u njoh si komunizëm, apo te ne si enverizëm, duke marrë kështu emrin e udhëheqësit që drejtoi komunizmin në vendin tonë, duke i bashkëngjitur gjithashtu sublimimet më të errëta të shpirtit të tij sa paranojak aq edhe katran.
Darkat e bukura të nënës në Tepelenë përfunduan atë fund shtatori të vitit 1979 kur dajës tim tridhjetenëntëvjeçar i vunë prangat. Unë kisha filluar ndërkohë klasën e dytë fillore në Tiranë dhe isha kthyer te prindërit. Nuk di si ndodhi ajo ditë, vetëm kujtoj se si sa hap e mbyll sytë nëna erdhi në Tiranë me disa valixhe rrobash dhe mua e motrës na thanë: “Nëna tani do të jetojë me ne”.
