Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Artikulli 3: Pasuritë Publike, Qeverisja Private — Rastet e Butrintit, Durrësit, Tushemishtit dhe Shtrirja e Ndikimit në Sektorin e Arsimit
I Tretë në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF).
Nga Cafo Boga – 31 Mars 2026
Nëse artikujt e mëparshëm trajtuan origjinën dhe strukturën e qeverisjes së Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim, hapi i radhës është të shqyrtohet roli i tij në praktikë.
Teoria merr kuptim vetëm kur testohet në realitet. Në Shqipëri, ky realitet shfaqet më qartë në rastet që kanë gjeneruar debat të gjerë publik: menaxhimi i trashëgimisë kulturore në Parkun Kombëtar të Butrintit, kuadri zhvillimor i lidhur me Distriktin e Përmirësimit të Turizmit në Durrës, projekti i Tushemishtit (Drilonit), si dhe zgjerimi i ndikimit të Fondacionit në sistemin arsimor.
Butrinti: Trashëgimia dhe Qeverisja
Butrinti nuk është thjesht një projekt zhvillimi. Ai është një nga asetet më të rëndësishme kulturore dhe historike të Shqipërisë, i njohur ndërkombëtarisht dhe i rrënjosur thellë në identitetin kombëtar.
Vendimi për të transferuar disa aspekte të menaxhimit të tij tek një strukturë fondacioni e lidhur me AADF u paraqit si një hap drejt modernizimit—duke sjellë ekspertizë profesionale, administrim më të mirë dhe praktika të qëndrueshme turizmi.
Në letër, një model i tillë ka meritë. Shumë vende kanë adoptuar sisteme hibride për menaxhimin e trashëgimisë, duke kombinuar mbikëqyrjen publike me mbështetje të specializuar institucionale. Megjithatë, rasti i Butrintit përfaqëson një hap më tej, duke transferuar elemente të mbikëqyrjes dhe kontrollit tek një fondacion privat i krijuar për këtë qëllim.
Në praktikë, kjo ka ngritur pyetje që tejkalojnë menaxhimin teknik.
Debati publik është përqendruar në:
• Nivelin e transparencës në procesin e vendimmarrjes
• Shkallën e konsultimit publik
• Përbërjen dhe llogaridhënien e strukturës menaxhuese
Për shumë vëzhgues, çështja nuk është nëse Butrinti duhet të menaxhohet profesionalisht, por nëse modeli i zgjedhur ruan në mënyrë të mjaftueshme kontrollin publik mbi një pasuri kombëtare kaq të rëndësishme.
Shqetësimet e UNESCO-s nuk kanë qenë të drejtuara ndaj qëllimit të projektit, por ndaj strukturës së qeverisjes. Në veçanti, janë ngritur pyetje mbi besimin e menaxhimit të një siti të Trashëgimisë Botërore një strukture fondacioni që përfshin AADF, dhe nëse një rregullim i tillë ruan linja të qarta të llogaridhënies publike. UNESCO ka theksuar se Shteti duhet të mbajë përgjegjësi të plotë për mbrojtjen dhe menaxhimin e sitit, në përputhje me standardet ndërkombëtare. Shqetësime të tjera lidhen me transparencën, primatin e ruajtjes ndaj presioneve zhvillimore dhe mbrojtjen e Vlerës Universale të Jashtëzakonshme të Butrintit.
Durrësi: Zhvillimi dhe Hartimi i Politikave
Një model i ngjashëm mund të vërehet në rastin e Distriktit të Përmirësimit të Turizmit në Durrës.
Ndryshe nga Butrinti, i cili është i rrënjosur në trashëgimi, iniciativa e Durrësit reflekton një model zhvillimi të orientuar drejt së ardhmes—me synim përmirësimin e infrastrukturës turistike, rritjen e investimeve dhe përmirësimin e menaxhimit urban.
Edhe këtu, AADF ka luajtur një rol jo vetëm mbështetës, por edhe në formësimin e kuadrit brenda të cilit operon projekti.
Kritikat janë përqendruar në:
• Strukturat ligjore që mbështesin projektin
• Ndikimin e mundshëm tek pronarët privatë dhe paqartësitë që lidhen me to
• Shkallën e konsultimit të palëve të interesuara
Në mënyrë më të gjerë, janë ngritur pyetje mbi mënyrën se si zhvillohen këto kuadro dhe nëse ato reflektojnë një proces vendimmarrjeje mjaftueshëm përfshirës.
Në Durrës, shqetësimet marrin një formë tjetër—por po aq të rëndësishme. Kritika është fokusuar tek ndikimi i zhvillimit në shkallë të gjerë dhe planifikimit urban mbi një nga peizazhet arkeologjike më të rëndësishme të Shqipërisë. Ekspertët kanë paralajmëruar se zhvillimi intensiv rrezikon të komprometojë integritetin e shtresave arkeologjike.
Vërejtjet e lidhura me UNESCO-n, së bashku me kritikat profesionale dhe publike, kanë theksuar nevojën për një qasje të kujdesshme, të udhëhequr nga parimet e ruajtjes, ku mbrojtja e trashëgimisë vendoset mbi interesat afatshkurtra zhvillimore.
Tushemishti (Driloni): Një Test i Standardeve të Ruajtjes
Në rastin e Tushemishtit dhe zonës më të gjerë të Drilonit–Liqenit të Ohrit, shqetësimet marrin një dimension ekologjik dhe mjedisor.
Si pjesë e një rajoni të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s me rëndësi të jashtëzakonshme natyrore dhe kulturore, zona është vënë nën një vëzhgim në rritje për shkak të ndikimit kumulativ të zhvillimit dhe zgjerimit turistik. Është theksuar nevoja për respektim të rreptë të standardeve të ruajtjes, forcim të zbatimit të rregulloreve dhe një qasje të kujdesshme ndaj projekteve të reja për të mbrojtur ekuilibrin ekologjik dhe integritetin afatgjatë.
Të marra së bashku, këto shqetësime sugjerojnë se AADF po operon në një terren gjithnjë e më të ndjeshëm—qoftë në qeverisjen e trashëgimisë kulturore, në kuadrot zhvillimore që prekin peizazhe arkeologjike, apo në projekte brenda zonave ekologjikisht të brishta—duke nxjerrë në pah nevojën për një rishikim të modus operandi të saj për të siguruar përputhjen me kapacitetin institucional dhe interesin publik.
Shtrirja e Ndikimit: Sektori i Arsimit
Nëse trashëgimia kulturore ngre pyetje mbi kujdestarinë, arsimi ngre pyetje mbi drejtimin.
Bashkëpunimi i AADF me institucionet shtetërore—veçanërisht Ministrinë e Arsimit—e vendos atë në një mjedis që i nënshtrohet kritikave të vazhdueshme për qeverisjen, efikasitetin dhe integritetin. Pavarësisht nëse këto kritika janë plotësisht të justifikuara, perceptimi ka rëndësi.
Sistemi arsimor në Shqipëri shihet gjerësisht si përballë sfidave serioze. Shumë familje—veçanërisht ato me mundësi financiare, përfshirë elitat politike dhe ekonomike—zgjedhin të arsimojnë fëmijët jashtë vendit, ndërsa emigracioni reflekton një rënie të besimit në mundësitë brenda vendit.
Në këtë kontekst, roli i AADF bëhet më kompleks. Kur një fondacion privat, jo i zgjedhur, vepron në partneritet të ngushtë me institucionet shtetërore në një sektor kaq themelor, ai rrezikon të perceptohet jo vetëm si kontribues, por edhe si mbështetës i një sistemi tashmë në diskutim.
Kjo nuk është çështje qëllimi, por strukture, perceptimi dhe ndikimi.
Struktura, Perceptimi dhe Kufijtë
Ajo që i lidh këto raste nuk është përmbajtja, por struktura.
Në secilin rast, i njëjti ekosistem institucional luan disa role—harton kuadrot, mbështet zbatimin dhe merr pjesë në menaxhimin e vazhdueshëm. Kjo krijon një tension strukturor: kur të njëjtët aktorë formësojnë politikat dhe i zbatojnë ato, kufiri mes mbikëqyrjes dhe interesit operacional zbehet.
Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht shkelje, por ngre pyetje legjitime mbi transparencën, balancën dhe llogaridhënien.
Nevoja për Kufij të Qartë
Sfida nuk është refuzimi i këtyre modeleve, por përcaktimi më i qartë i kufijve të tyre.
Kur institucione si AADF angazhohen në projekte me rëndësi kombëtare, duhet të ketë:
• Transparencë në vendimmarrje
• Ndarje të qartë mes rolit këshillues dhe atij operacional
• Mekanizma të përcaktuar të llogaridhënies publike
Në të njëjtën kohë, disa parime duhet të mbeten të padiskutueshme. Mbrojtja dhe kujdestaria e trashëgimisë kulturore kombëtare i përkasin Shtetit dhe nuk mund të delegohen tek entitete private. Po ashtu, sitet e mbrojtura nga UNESCO duhet të jenë në përputhje të plotë me standardet ndërkombëtare në çdo kohë.
Përfundim
Rastet e Butrintit, Durrësit dhe Tushemishtit—së bashku me zgjerimin e rolit të AADF në arsim—nuk janë të izoluara, por pasqyrojnë një model më të gjerë strukturor.
Ato tregojnë rritjen e ndikimit të një fondacioni privat në fusha që tradicionalisht i përkasin autoritetit publik, ku kufijtë midis mbështetjes dhe vendimmarrjes po bëhen gjithnjë e më të paqartë.
Kjo nuk është çështje qëllimi, por strukture dhe llogaridhënieje.
Ndërsa Shqipëria vazhdon zhvillimin e saj, nevoja për role të qarta institucionale bëhet më e rëndësishme—jo më pak.
Pyetja nuk është më nëse këto modele mund të funksionojnë, por në çfarë kushtesh duhet të operojnë.
Kjo është pyetja që artikulli i ardhshëm do të trajtojë.
***
Public Money, Private Power: The AADF Question
Article 3: Public Assets, Private Governance — The Butrint and Durrës Cases
The third in a series examining the evolution, governance, and accountability of the Albanian-American Enterprise Fund (AAEF) and the Albanian-American Development Foundation (AADF)
By Cafo Boga
If the previous articles examined the origins and governance structure of the Albanian-American Development Foundation, the next step is to look at its role in practice.
Theory becomes meaningful only when tested against reality. And in Albania, that reality can be seen most clearly in those cases that have generated significant public debate: the management of cultural herigae: Butrint National Park and the development framework associated; Durrës Tourism Improvement District; Tugjemisht (Drillon) Project and exceeding influence in education system.
Butrint: Heritage and Governance
Butrint is not just another development project. It is one of Albania’s most important cultural and historical assets, recognized internationally and deeply embedded in the country’s identity.
The decision to transfer aspects of its management to a foundation structure linked to AADF was presented as a step toward modernization—bringing professional expertise, improved administration, and sustainable tourism practices.
On paper, such a model has its merits. Many countries have adopted hybrid management systems for heritage sites, combining public oversight with specialized institutional support. But Butrint case represent one step further, it transfers oversigt and control to a private foundation established by AADF for this purpose.
Therefore, in practice, the Butrint case raised a series of questions that go beyond technical management.
Public debate centered on:
• The level of transparency in the decision-making process
• The extent of public consultation
• The composition and accountability of the managing structure
For many observers, the issue was not whether Butrint should be professionally managed, but whether the chosen model sufficiently preserved public control over a national asset of such significance.
UNESCO’s concerns regarding the Butrint management model were not directed at the intent of the project, but at the governance structure underpinning it. In particular, questions were raised about the implications of entrusting the management of a World Heritage Site to a foundation-based framework involving AADF, and whether such an arrangement preserves clear lines of public accountability. UNESCO emphasized the need to ensure that the State retains full responsibility for the protection and management of the site, in accordance with international standards. Additional concerns related to transparency in decision-making, the primacy of conservation over development pressures, and the need to safeguard Butrint’s Outstanding Universal Value. More broadly, the issue was not the involvement of expertise or external support, but whether the governance model risks creating a precedent in which stewardship of nationally and globally significant heritage assets becomes increasingly detached from direct public oversight.
Durrës: Development and Policy Design
A similar pattern can be observed in the case of the Durrës Tourism Improvement District.
Unlike Butrint, which is rooted in heritage, the Durrës initiative reflects a forward-looking development model—aimed at enhancing tourism infrastructure, increasing investment, and improving urban management.
Here again, AADF has played a role not only in supporting the initiative, but in shaping the broader framework within which it operates.
Critics have raised concerns about:
• The legal structures underpinning the project
• The potential impact on private property owners
• The extent to which stakeholders were consulted
More broadly, questions have been asked about how such frameworks are developed and whether they reflect a sufficiently inclusive decision-making process.
In the case of Durrës, the concerns have taken a different, though equally significant, form. Rather than focusing on governance structure, criticism has centered on the impact of large-scale development and urban planning decisions on one of Albania’s most important archaeological landscapes. The area is widely recognized for its layered historical significance, and experts have raised concerns that intensive development risks compromising the integrity of underlying archaeological assets. In this context, UNESCO-related observations, along with broader professional and public criticism, have emphasized the need for a cautious, conservation-led approach that prioritizes the protection of cultural heritage over short-term development interests. The issue, therefore, is not development itself, but whether the current framework adequately safeguards the site’s historical value within a system that remains transparent, professionally grounded, and aligned with the long-term public interest.
In the case of Tushemisht and the broader Drilon–Lake Ohrid area, concerns take on an environmental and ecological dimension. As part of a UNESCO World Heritage region of exceptional natural and cultural significance, the area has been subject to increasing scrutiny from UNESCO and other expert bodies regarding the cumulative impact of development and tourism-related expansion. Repeated observations have emphasized the need for strict adherence to conservation standards, stronger regulatory enforcement, and a cautious approach to new projects in order to safeguard the site’s ecological balance and long-term integrity. In this context, the issue is not the involvement of any single actor, but whether ongoing development—within which projects associated with AADF may also operate—adequately reflects the level of protection required for a site of such global importance.
Tushemisht (Drilon): A Test of Conservation Standards
In the case of Tushemisht and the broader Drilon–Lake Ohrid area, concerns take on an environmental and ecological dimension. As part of a UNESCO World Heritage region of exceptional natural and cultural significance, the area has been subject to increasing scrutiny from UNESCO and other expert bodies regarding the cumulative impact of development and tourism-related expansion. Repeated observations have emphasized the need for strict adherence to conservation standards, stronger regulatory enforcement, and a cautious approach to new projects in order to safeguard the site’s ecological balance and long-term integrity. In this context, the issue is not the involvement of any single actor, but whether ongoing development—within which projects associated with AADF may also operate—adequately reflects the level of protection required for a site of such global importance.
Taken together, these concerns suggest that AADF is operating on increasingly sensitive ground—whether by introducing a governance model for cultural heritage that raises questions of alignment with UNESCO standards, engaging in development frameworks that may affect key archaeological landscapes such as Durrës, or participating in projects within ecologically fragile areas that require strict conservation safeguards—thereby highlighting the need for a reassessment of its modus operandi to ensure that its role remains consistent with both its institutional capacity and the broader public interest
Extending Influence: The Education Sector
If cultural heritage raises questions of stewardship, the education sector raises questions of direction.
There is an additional dimension that makes AADF’s involvement in Albania’s education system particularly sensitive. Its cooperation with government institutions—most notably the Ministry of Education—places it within a broader environment that has been subject to persistent public criticism regarding governance, efficiency, and integrity. Whether these criticisms are fully warranted or not, the perception itself carries weight.
It is increasingly evident that Albania’s education system is facing significant challenges. A growing number of families—particularly those with the means to do so, including members of the political and economic elite—are choosing to educate their children abroad. At the same time, broader migration trends reflect a deeper lack of confidence in domestic institutions and long-term opportunities.
In this context, the role of AADF becomes more complex. When a private, non-elected foundation operates in close partnership with state institutions in a sector as fundamental as education, it risks being perceived not merely as a contributor, but as an enabler of a system that is already under scrutiny.
This does not necessarily reflect intent. AADF may well be acting in good faith, seeking to improve outcomes through expertise, resources, and international experience. But governance is not judged by intent alone—it is judged by structure, perception, and impact.
The central question, therefore, is not whether AADF should be involved in education, but under what conditions such involvement is appropriate.
Should a foundation with no direct democratic accountability operate within—and alongside—institutions whose own accountability is being questioned? Or should it maintain a degree of independence that allows it to act as a counterbalance rather than a complement?
These are not abstract concerns. Education is not merely a technical sector; it is a cornerstone of national identity, social mobility, and long-term state development.
In environments where public trust in institutions is already fragile, proximity can be as consequential as policy.
Without clear boundaries and robust safeguards, even well-intentioned involvement risks reinforcing the very structural weaknesses it seeks to address—rather than correcting them.
Structure, Perception, and Boundaries
What connects these cases is not their subject matter, but their structure. In each instance, the same institutional ecosystem appears to play multiple roles—designing frameworks, supporting implementation, and participating in ongoing management. While this is not unique to Albania, it introduces a structural tension: when the same actors shape policy and execute it, the line between independent oversight and operational interest becomes blurred.
This does not imply wrongdoing. But it naturally raises questions about transparency, balance, and accountability.
In matters involving public assets, perception is as important as structure. Even well-intentioned initiatives can face resistance if processes are not clearly understood or perceived as inclusive. The public debate surrounding Butrint and Durrës reflects not only disagreement over specific decisions, but a broader concern: who is making these decisions—and how. Where institutions operate in a space that is neither fully public nor fully private, clarity becomes essential. Without it, trust can erode.
Taken together, these cases illustrate a broader pattern. AADF is not merely funding projects; it is helping shape the frameworks within which they operate, extending its role into areas traditionally associated with public policy and governance. This evolution is not inherently problematic—it can bring expertise, continuity, and long-term vision. But it raises a critical question: at what point does participation become influence—and influence become authority?
The challenge, therefore, is not to reject such models, but to define their boundaries more clearly. When institutions like AADF engage in projects of national importance, there must be:
• Transparent decision-making
• Clear separation between advisory and operational roles
• Defined mechanisms of public accountability
At the same time, certain principles must remain unequivocal. The protection and stewardship of national cultural heritage rests with the State and cannot be delegated to private entities. Likewise, UNESCO-protected sites must remain fully compliant with international conservation standards; no governance model can supersede those obligations.
Without such safeguards, even well-intentioned initiatives risk becoming sources of contention. In this context, it would be both prudent and constructive for AADF to undertake a thorough review of its activities in Albania, ensuring that its role remains aligned with its mandate and does not become a recurring source of public concern.
The Butrint, Durrës, and Tushemisht cases—together with AADF’s expanding role in education—do not point to isolated issues, but to a broader structural pattern. They reflect the growing influence of a private foundation in areas traditionally reserved for public authority, where the boundaries between support, partnership, and decision-making are increasingly blurred.
This is not a question of intent, but of structure and accountability.
As Albania continues to develop, the need for clear institutional roles becomes more—not less—important. Public assets, cultural heritage, and education are pillars of national identity and state responsibility.
The question is no longer whether such models can function, but under what conditions they should operate.
That is the question to which the next article will turn—how these boundaries can be defined, and what a more balanced and accountable framework might look like.
