Saimir Kadiu: Kur duam të krahasohemi me Hungarinë…
Hungaria ka dhënë botës gjigantë të muzikës klasike, pionierë të shkencës moderne, kampionë sportivë dhe ikona kulturore. Ky kombinim i talenteve e bën vendin një qendër të trashëgimisë evropiane dhe botërore:
– Franz Liszt – Pianist dhe kompozitor i madh romantik, i njohur për “Hungarian Rhapsodies”,
– Béla Bartók – Kompozitor dhe etnomuzikolog, një nga figurat kryesore të shekullit XX,
– John von Neumann – Matematikani dhe shkencëtari i kompjuterëve, një nga mendjet më të ndritura të shekullit XX,
– Edward Teller – Fizikan, i njohur si “babai i bombës me hidrogjen”,
– Dennis Gabor – Fitues i Çmimit Nobel për Fizikë (1971), shpikësi i holografisë,
– Albert Szent-Györgyi – Fitues i Nobelit për zbulimin e vitaminës C,
– Ferenc Puskás – Futbollist legjendar, kapiten i Hungarisë dhe yll i Real Madridit,
– Harry Houdini – Iluzionisti dhe artisti i arratisjeve, një nga figurat më të famshme në historinë e magjisë, Ferenc Deák – Politikan i shekullit XIX, i njohur si “babai i kompromisit” Austro-Hungarez,
– Lajos Kossuth – Udhëheqës i revolucionit hungarez të vitit 1848.
Hungaria ka një traditë të pasur letrare, me shkrimtarë që kanë ndikuar jo vetëm kulturën kombëtare, por edhe letërsinë evropiane dhe botërore.
Nga poetët romantikë te fituesit e Çmimit Nobel, ata kanë trajtuar tema të identitetit, lirisë dhe vuajtjes historike. Përmendim:
– Sándor Petőfi (1823–1849) – Poeti kombëtar i Hungarisë, i njohur për poezitë revolucionare dhe patriotike,
– János Arany (1817–1882) – Poet epik, autor i veprës “Toldi”, një nga shtyllat e romantizmit hungarez,
– Endre Ady (1877–1919) – Poet modernist, i njohur për vargjet e tij të fuqishme mbi dashurinë dhe fatin e kombit,
– Mihály Babits (1883–1941) – Poet dhe eseist, një nga figurat kryesore të modernizmit hungarez,
– Imre Kertész (1929–2016) – Fitues i Çmimit Nobel për Letërsi (2002), i njohur për romanin “Fatelessness”, që përshkruan përvojën e Holokaustit,
Péter Esterházy (1950–2016) – Një nga shkrimtarët më të rëndësishëm postmodernë hungarezë, i njohur për stilin ironik dhe eksperimental dhe shumë e shumë të tjere…
Ishte populli i parë që u ngrit kunder regjimit komunist në vitin 1956 dhe megjithëse u shtyp me tanket e Ariut, përsëri nuk u mposht, aq sa edhe vetë sovjetikët për t’i marrë “me të mirë” e ndërruan kriminelin Rakoshi me një komunist të butë (Janosh Kadar).
Eshtë atdheu i József Mindszenty (1892–1975) – Kardinal dhe Kryepeshkop i Esztergomit, një nga figurat më të forta të rezistencës kundër komunizmit. Ai u arrestua në vitin 1948, u torturua dhe u dënua me burgim të përjetshëm, por mbeti simbol i qëndresës morale dhe fetare deri në fund të jetës, i Sándor Márai (1900–1989) – Shkrimtar i madh hungarez, i cili u largua nga vendi pas vendosjes së regjimit komunist. Veprat e tij, të ndaluara për dekada, u bënë simbol i lirisë shpirtërore dhe intelektuale, i György Konrád (1933–2019) – Romancier dhe disident, kritik i hapur i regjimit komunist, i njohur për veprat që pasqyronin jetën nën diktaturë, i Pál Maléter (1917–1958) – Gjeneral dhe Ministër i Mbrojtjes gjatë Revolucionit Hungarez të vitit 1956. Ai u arrestua nga sovjetikët dhe u ekzekutua pas shtypjes së kryengritjes, IImre Nagy (1896–1958) – Kryeministër i Hungarisë gjatë Revolucionit të 1956, i cili shpalli neutralitetin e vendit dhe daljen nga Traktati i Varshavës. Pas pushtimit sovjetik u arrestua dhe u ekzekutua, duke u bërë martir i demokracisë hungareze.
Shqipëria dhe Hungaria kanë pasur fate të ndryshme historike dhe kjo ka ndikuar drejtpërdrejt në formimin e kulturës politike dhe intelektuale.
Hungaria ka qenë pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, një strukturë shtetërore me institucione të konsoliduara dhe traditë parlamentare.
Shqipëria, përkundrazi, ka qenë nën sundimin osman për pesë shekuj, pa institucione të forta shtetërore dhe pa një elitë të stabilizuar politike. Kjo e ka vonuar formimin e një kulture të rebelimit të organizuar.
Hungaria u bë simbol i rezistencës antikomuniste me Revolucionin e vitit 1956, ku studentë, punëtorë dhe intelektualë u ngritën kundër Bashkimit Sovjetik.
Shqipëria, nën regjimin e Enver Hoxhës, ishte vendi më i izoluar në Europë, ku rebelimi popullor u shtyp me dhunë dhe pa mundësi për organizim masiv. Kjo izolim total e pengoi shpirtin e kryengritjes.
Hungaria ka prodhuar figura të rangut botëror që u përmendën më sipër.
Shqipëria ka pasur pak intelektualë të shquar, por shumica u persekutuan, u burgosën ose u detyruan të heshtnin gjatë komunizmit. Kjo ndërpreu kontinuitetin e një elite të lirë mendimi.
Hungarezët kanë një traditë të gjatë kryengritjesh: 1848 kundër Habsburgëve, 1956 kundër sovjetikëve. Kjo krijoi një mit të rebelimit kombëtar.
Shqiptarët kanë pasur kryengritje lokale kundër osmanëve dhe më vonë luftën për pavarësi, por mungesa e një revolucioni të madh modern e ka bërë shpirtin e rebelimit më të fragmentuar.
Hungaria ka qenë gjithmonë e lidhur me Europën Qendrore, duke marrë frymëzim nga kulturat gjermane, austriake dhe franceze.
Shqipëria, për shkak të izolimit osman dhe më pas komunist, ka qenë më e shkëputur nga rrjedhat intelektuale europiane.
Midis Hungarisë dhe Shqipërisë shtrihet një kontrast i thellë, që ngjan si dy lumenj që rrjedhin në drejtime të ndryshme, por që të dy bartin brenda vetes historinë e popujve të tyre.
Hungaria është si një fushë e gjerë panoniane, ku rrebelimi ka shpërthyer si stuhitë e papritura: 1848 kundër Habsburgëve, 1956 kundër sovjetikëve. Aty, intelektualët, poetët dhe kompozitorët u bënë zëra të një kombi që nuk pranoi të heshtte. Shpirti i saj rebel është i ngulitur në kujtesën evropiane si një flamur i ngritur kundër tiranisë.
Shqipëria, përkundrazi, është si një mal i lartë e i ashpër, ku populli ka luftuar më shumë për mbijetesë sesa për revolucion të organizuar. Kryengritjet e saj ishin të copëzuara, të lidhura me fise e krahina, dhe më vonë izolimi komunist e mbylli çdo dritare drejt botës. Intelektualët shpesh u shuan në heshtje, duke e bërë kulturën e rebelimit më të brishtë, më të fshehtë, por jo të zhdukur.
Në këtë krahasim, Hungaria duket si një simfoni e madhe e rebelimit dhe mendimit, ndërsa Shqipëria si një këngë e thellë malësore, e thënë me zë të ulët, por me dhimbje të madhe. Njëra u bë pjesë e historisë evropiane me kryengritje të hapura, tjetra mbeti e mbyllur në vetvete, duke ruajtur rebelimin si një zjarr të vogël nën hi.
Hungaria është si një violinë që shpërthen në tinguj të fuqishëm, Shqipëria si një lahutë që këndon në heshtje, por me një melodi që mbart peshën e shekujve.
Prandaj…
